Savunma sanayinden, elektrikli otomobillere, enerjiden çip teknolojisine... Türkiye 694 milyon ton nadir toprak elementi rezerviyle dünya gündeminde

Türkiye'deki nadir toprak elementleri (NTE) Çin ile ABD arasındaki ticaret gerilimi sonrası gündeme geldi. Çin'in ABD'nin ticaret savaşı tehdidine karşı nadir toprak elementlerinin kontrolünü savunması ile gözler Çin'den sonra dünyanın en büyük nadir toprak elementi rezervine sahip Türkiye'ye dikildi. 

TÜRKİYE'DEKİ REZERVLER

Türkiye, yaklaşık 694 milyon tonluk nadir toprak elementi rezerviyle, Çin’in ardından dünyanın en büyük ikinci rezervine sahip ülkesi konumunda. Rezervler, Eskişehir'in Beylikova ve Sivrihisar ilçeleri arasındaki sahada bulunuyor. Bu bölgedeki rezerv, Çin'deki 800 milyon tonluk "Bayan Obo" sahasından sonra geliyor. Stratejik önem atfedilen bu cevherler enerji, teknoloji, otomotiv ve savunma gibi sektörlerde kullanılıyor. Eskişehir'deki 694 milyon tonluk rezervin keşfi ise 2022'de duyuruldu. Rezervin büyüklüğü 2010'larda yürütülen çalışmalar sonrası tespit edildi. Bölgede 2023 yılında kurulan tesisin açılışında konuşan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, ilk etapta 1200 ton cevher işleneceğini, daha sonra yıllık üretimi 570 bin tona çıkartacak yeni bir endüstriyel tesis kurulacağını söyledi. 

NADİR TOPRAK ELEMENTLERİ NEDİR?

Peki nedir bu NTE'ler? Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'na göre NTE'ler, kimyasal, manyetik ve optik özelliklere göre benzer özellikler gösteren 15 tane lantanit ile itriyum ve skandiyumla beraber toplam 17 elementten oluşuyor. Bakanlığın sitesinde yapılan açıklamada NTE'ler hakkında şu ifadeler kullanılıyor: 

Nadir toprak elementlerini oluşturan elementlerde kendi içlerinde ağır (Y, Eu, Gd, Tb, Dy, Ho, Er, Tm, Yb ve Lu) ve hafif(Sc, La, Ce, Pr, Nd, Pm ve Sm) nadir toprak elementleri olarak gruplandırılır. Bu gruplandırma elementlerin atom numaraları ile doğada bulunma sıklıklarına göre yapılmıştır. Hafif nadir toprak elementleri doğada daha sık bulunur. Nadir toprak elementlerinin adlarında geçen nadir sıfatı doğada bulunma sıklığının azlığından çok cevherlerin işlenerek kullanıma sunumunun zorluğundan kaynaklanmaktadır. Çünkü, Bazı NTE'lerin doğada bulunma sıklıkları krom, nikel, kurşun ve bakır gibi metallerden daha yüksektir. 

Milli İstihbarat Akademisinden Dr. Celal Erbay, AA'da yayımlanan makalesinde bu NTE'lerin kullanım alanlarını sıralıyor. Makaleye göre Türkiye’nin sahip olduğu NTE yenilenebilir enerji teknolojilerinde kritik rol oynayan elementlerden oluşuyor. Bu elementler, rüzgar türbinleri ve elektrikli araç motorları için gerekli olan kalıcı mıknatısların üretiminde kullanılıyor.

RÜZGAR ENERJİSİ

Rüzgar enerjisi, Türkiye'nin yenilenebilir enerji kaynakları arasında en hızlı büyüyen sektörlerden biri. 2024'ün sonu itibarıyla Türkiye’nin toplam rüzgar enerjisi kurulu gücü yaklaşık yüzde 11'llik payla 12,6 gigavat seviyesine ulaştı. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar 2035'e kadar toplam güneş ve rüzgar enerjisi kurulu güç hedefini 120 gigavat olarak açıkladı. Bu kapasitenin yaklaşık 50 gigavatının ise rüzgar enerjisi kurulu gücü olması bekleniyor. Bu büyüme hedefi, rüzgar türbinlerinde kullanılacak olan kalıcı mıknatısların üretimi için büyük bir NTE talebi yaratıyor.

Türkiye’nin 2035'e kadar rüzgar türbinleri için yaklaşık 11,7 kilo ton kalıcı mıknatıs ihtiyacı olacağı öngörülüyor. Bu mıknatısların maliyeti, kullanılan nadir toprak elementlerinin küresel piyasalardaki fiyatlarına bağlı. Mevcut fiyat tahminlerine göre rüzgar türbinlerinde kullanılacak nadir toprak elementlerinin toplam maliyetinin 2035'e kadar 627 milyon dolar ile 882 milyon dolar arasında olacağı düşünülüyor. Türkiye’nin Beylikova gibi büyük rezervlere sahip sahalarını etkin bir şekilde kullanarak yerli üretim kapasitesini artırması, bu maliyetleri önemli ölçüde azaltacak. Yerli üretim, yalnızca ekonomik avantaj sağlamakla kalmayıp aynı zamanda enerji güvenliğini destekleyerek Türkiye’nin rüzgar enerjisi sektöründe bağımsız bir konum kazanmasına katkı sunacak.

ELEKTRİKLİ ARAÇLAR

Elektrikli araçlar, düşük karbonlu ulaşım çözümlerinin öncüsü olarak hızla büyüyen bir sektör haline geldi. Türkiye'de 2024'te yaklaşık 100 bin elektrikli araç satışı gerçekleştirildi ve bu sayının 2035'e kadar 1,8 ile 4,2 milyon arasında bir seviyeye ulaşması bekleniyor. Elektrikli araç motorlarında kullanılan kalıcı mıknatıslar, NTE talebinin en önemli kaynaklarından biridir. Elektrikli araçların büyük bir kısmı için araç başına yaklaşık 2 kilogram kalıcı mıknatıs kullanıldığı göz önüne alındığında, bu sektörün gelecekteki NTE talebi oldukça yüksektir.

Bu doğrultuda, düşük talep ve fiyat senaryosuna göre Türkiye’nin elektrikli araç sektöründe yaklaşık 2,85 kiloton kalıcı mıknatıs ihtiyacı oluşacak ve bu ihtiyacın maliyeti yaklaşık 461 milyon dolar olacaktır. Öte yandan, yüksek talep ve fiyat senaryosunda, elektrikli araç sayısındaki hızlı artışa bağlı olarak 6,74 kiloton kalıcı mıknatıs talebinin ortaya çıkması ve bu talebin toplam maliyetinin yaklaşık 1,5 milyar doları bulması bekleniyor. Türkiye’nin kendi rezervlerini işleyerek bu elementlerin üretiminde kendi kapasitesini artırması, elektrikli araç üretiminde maliyet avantajı sağlayacak. Ayrıca bu durum, Türkiye’nin elektrikli araç sektöründe daha rekabetçi bir konuma gelmesine olanak tanıyacak.

TÜRKİYE’NİN NTE KÜRESEL TEDARİK ZİNCİRİNDEKİ ÖNEMİ

Dr. Celal Erbay'ın AA'daki makalesine göre dünya genelinde nadir toprak elementlerinin tedariki büyük ölçüde Çin’e bağımlı. Çin, küresel NTE üretiminin yaklaşık yüzde 62'sini gerçekleştiriyor ve işleme kapasitelerinde daha da yüksek bir paya sahip. Bu durum, dünya genelinde enerji teknolojileri ve yüksek teknoloji sektörlerinde önemli bir tedarik riski oluşturuyor. Türkiye’nin sahip olduğu NTE rezervleri, Çin'e bağımlılığa karşı alternatif bir kaynak sunma potansiyeli taşıyor. Özellikle Beylikova sahasındaki işleme tesisleriyle Türkiye’nin, Çin’in bu alandaki hakimiyetine karşı dengeleyici bir rol üstlenmesi bekleniyor.

TÜRKİYE'YE 10 YILDA 2 MİLYAR DOLAR KATKI

Rüzgar türbinleri ve elektrikli araç sektörlerinde artan kalıcı mıknatıs ve NTE talebi, Türkiye’nin bu alandaki stratejik önemini daha da artırıyor. 2035'e kadar her iki sektörde de NTE kullanımından kaynaklanan toplam maliyetin 2 milyar doları aşabileceği öngörülüyor. Ancak Türkiye’nin yerli üretim kapasitesini artırmasıyla bu maliyetlerin büyük bir kısmını azaltarak hem yerli sanayiye hem de küresel pazara katkı sağlaması bekleniyor.

SAVUNMA SANAYİ İÇİN KRİTİK 

Türkiye son yıllarda büyük gelişim kaydeden yerli ve milli savunma sanayii sayesinde dünyanın önde gelen silah sistemleri üreticileri arasına girdi. Rüzgar türbinleri ve elektrikli otomotiv sektörünün yanında NTE'ler savunma sanayi ve teknoloji sektöründe de önemli bir yere sahip.

NTE'ler hakkında CNN Türk'te konuşan Prof. Dr. Şenay Yalçın savunma sanayii dahil birçok alanda kullanılan ve geleceği teknolojisini şekillendireceği söylenen nadir elementlerin stratejik önemine dikkat çekti. Yalçın "Anlaşılacağı üzere, yeryüzünde az bulunan ancak stratejik öneme sahip bir element grubu. Bunlar, biraz bilimsel açıdan bakacak olursak, 57 ile atom numaraları 71 arasındadır. Atom numaralarına göre madenler isimlendirilir. O grupta bulunan elementler de dünyada çok az bulunuyorlar." dedi. Yalçın ayrıca "Sadece Eskişehir değil, aslında bizde Isparta'da, Konya'da, Malatya'da, Manisa'da, Burdur'da, bu alan, bu bölgelerde de var." diye belirtti. 

Yalçın, NTE'lerin savunma sanayi başta olmak üzere SİHA'lar gibi birçok silah sisteminde kullanılan çiplerde, lazer teknolojisinde ve roketler gibi akıllı mühimmat yapımında da kullanıldığını ifade etti. Bunun yanında Yalçın NTE'lerin reaktör kontrolünde, çelik üretiminde, yonga teknolojisinde, uçaklarda her birinin farklı alanlarda kullanım alanları olduğunu aktardı. Prof. Dr. Şenay Yalçın sözlerini "Asıl önemleri geleceğin teknolojisini şekillendirmek açısından ana unsur olmalarıdır." şeklinde sürdürdü.