RTÜK Başkanı Daniş: Teyitsiz bilgi, paniği ve güvensizliği artırabilir

Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK) basın ve yayıncılık alanında etik ilkeler ile toplumsal sorumluluk anlayışının ele alındığı 'Sorumlu Habercilik Medya Buluşması' gerçekleştirdi. Genel yayın yönetmenlerinin katıldığı programda, Sorumlu Habercilik Rehberi’nin tanıtımı yapılırken; olgu temelli dil, teyit esası, mahremiyetin korunması, travma duyarlılığı ve içerik tutarlılığı gibi konular ele alındı.

Atatürk Kültür Merkezi'ndeki (AKM) toplantıda RTÜK Başkanı Mehmet Daniş’in yanı sıra Başkan Yardımcısı Deniz Güler, Başkan Vekili Deniz Güçer de yer aldı.

"GÜVENİN ZAYIFLADIĞI YERDE İZLEYİCİ KAYBOLUR"

Programın açılış konuşmasını yapan RTÜK Başkanı Mehmet Daniş, "Bugün medya alanında yaşadığımız kriz yalnızca editoryal bir sorun değil; aynı zamanda ekonomik ve yapısal bir kırılmadır. Reklam gelirlerinin büyük bölümünün küresel dijital platformlara kaydığı, yerli ve ulusal medyanın ise hızla daralan bir finansman alanına sıkıştığı bir dönemdeyiz. Bu tablo, sadece kurumların değil; kamunun doğru, güvenilir ve teyitli bilgiye erişim hakkının da ciddi biçimde zedelendiğini göstermektedir. Güvenin zayıfladığı yerde izleyici kaybolur, izleyicinin kaybolduğu yerde ise medya ekonomik olarak ayakta kalamaz. Bu nedenle hazırladığımız Sorumlu Habercilik Rehberi, yalnızca etik bir çağrı değil; aynı zamanda medyanın kendi geleceğini koruma refleksidir. Etik dışı, abartılı ve sorumsuz habercilik kısa vadede dikkat çekiyor gibi görünse de uzun vadede hem güveni hem de ekonomik değeri yok etmektedir. Oysa ilkeli, ölçülü ve sorumlu habercilik; güveni yeniden inşa eder, izleyici sadakatini artırır ve medya kurumlarının ekonomik sürdürülebilirliğine doğrudan katkı sağlar. Bugün etik habercilik, yalnızca bir meslek ahlakı meselesi değil; aynı zamanda güçlü, bağımsız ve ayakta kalabilen bir ulusal medya düzeninin temel şartıdır. Etik habercilik, mesleki bir tercih olmanın ötesinde; egemen, güçlü ve güvenilir bir medya düzeninin vazgeçilmez şartıdır” dedi.

"SORUMLU HABERCİLİK REHBERİ, MASA BAŞINDA YAZILMIŞ SOYUT BİR ETİK METİN DEĞİLDİR"

RTÜK Başkanı Daniş, “Elinizde bulunan Sorumlu Habercilik Rehberi, masa başında yazılmış soyut bir etik metin değildir. Bu rehber; saha verilerinin, izleme raporlarının, editoryal deneyimin ve akademik birikimin kesiştiği bir süreçte ortaya çıkmıştır. RTÜK olarak hazırladığımız rehber, soyut bir ‘hassasiyet’ çağrısı değil; sahadaki yayın pratiğine bakılarak ortaya konmuş bir ihtiyaçtır. İncelemelerimiz, bazı bültenlerde kullanılan dil ve kurgunun olumsuz toplumsal algıyı pekiştirebildiğini; adli olayların magazinleşmesi, mahremiyet ihlali ve şiddetin normalleşmesi risklerinin arttığını göstermektedir. Rehberin çıkış noktalarından biri, RTÜK izleme birimleri tarafından yürütülen Ana Haber Bültenleri Araştırmasıdır. Bu araştırma; tekrar eden dil kalıplarını, editoryal refleksleri ve zamanla normalleşen yayın tercihlerimizi görünür kılmaktadır. Bu inceleme, bazı ana haber bültenlerinde kullanılan başlık, alt bant ve anlatı dilinin; olumsuz toplumsal algı oluşturabilecek ya da bunu pekiştirebilecek nitelikte olduğunu göstermektedir. Burada altını çizmek istediğimiz şey; Sorumlu habercilik, haberi 'yumuşatmak' değildir. Sorumlu habercilik; haberi kamu yararı ekseninde daha doğru, daha ölçülü ve insanı koruyarak sunmaktır” ifadelerini kullandı.

"GÜVEN, KORUMA VE EDİTÖRYAL LİDERLİK ESASTIR"

Daniş, “Hazırladığımız RTÜK Sorumlu Habercilik Rehberinde benimsediğimiz bir yaklaşım ve bu yaklaşımın 3 temel getirisi bulunuyor; Birincisi; güven. İzleyici, haberi yalnızca bilgi için değil, 'dünyayı anlamlandırmak' için takip ediyor. Başlıkla görüntü çeliştiğinde, iddia olgu gibi sunulduğunda, mahremiyet çiğnendiğinde güven kırılıyor. Güven kırıldığında, kazanan kimse olmuyor: Ne yayıncı ne toplum ne de kamu düzeni. İkincisi; koruma. Şiddet, afet, çocuk, cinsel suçlar, bağımlılık. Bu alanlarda yayıncılık, farkında olmadan 'ikincil mağduriyet' üretebilir. Rehberimiz tam da bu nedenle doğruluk–ölçülülük–mahremiyet–masumiyet karinesi çizgisini temel ilke olarak koyuyor. Üçüncüsü; editoryal liderlik. Sayın genel yayın yönetmenleri; kurum kültürünü belirleyen sizsiniz. 'Son dakika' alt bandında bir kelime, canlı yayında bir anons, bir görsel tekrar. Bazen bir ülkenin sinir uçlarına dokunuyor. Bu yüzden rehber, özellikle başlık/alt bant ve canlı yayın için çok net bir çizgi öneriyor: Sansasyon değil bilgi; hüküm değil süreç, teşhir değil kamu yararı. Dolayısıyla sorumlu habercilik, gerçekleri gizlemek ya da riskleri yok saymak değil; bilgiyi ölçülü̈, bağlamına sadık ve toplumu güçlendiren bir dille aktarmayı gerektirir. Kamu yararına hizmet eden yayıncılık, korkuyu çoğaltan değil; izleyicinin dünyayı daha doğru anlamasına katkı sunan bir dil kurabilmelidir” diye konuştu.

"TEYİTSİZ BİLGİ, PANİĞİ VE GÜVENSİZLİĞİ ARTIRABİLİR"

Daniş, “Bu yaklaşım kriz ve afet anlarında ve canlı yayınlarda da korunmalıdır. Haberi 'ilk veren olmak' refleksi, bazen teyidi ikinci plana itebilir, afet veya adli bir olay sırasında; teyitsiz rakamlar, kesinlik içeren ifadeler, senaryo kuran yorumlar toplumda paniği ve güvensizliği artırabilir. Rehberdeki dönüşüm örnekleri, bu dili; arama–kurtarma süreci, resmî açıklamalar ve yönlendirici bilgilerle fayda odaklı bir çerçeveye taşımaktadır. Sorumlu habercilik şunu söyler: 'Doğruluk, hızdan önce gelir ve teyit yoksa, belirsizlik açıkça söylenir'. Bu yaklaşım yayını ve yayıncılığı zayıflatmaz; tam tersine, yayıncıyı güvenilir kılar. Tüm bu editoryal sorumluluk başlıkları içerisinde, bazı alanlar vardır ki; burada atılan her adımın etkisi yalnızca bugünü değil, bir insanın bütün hayatını belirleyebilir. İşte çocukların yer aldığı yayınlar, bu alanların başında gelmektedir. RTÜK, her zaman çocukların korunmasını yayıncılığın temel sorumluluk alanlarından biri olarak görmüştür. Sizlerin desteğiyle bu hassasiyeti, yürüttüğümüz tüm çalışmalara daha etkin biçimde entegre etmeyi son derece önemsiyoruz. Çünkü çocukların yer aldığı haberlerde, zaman zaman 'duygu yoğunluğu' ile 'kamu yararı' arasındaki çizginin bulanıklaştığına tanık olabiliyoruz. Bu noktada incelenen içeriklerden bazı örnek ifadeleri paylaşmak isterim" dedi.

"ÇOCUKLARIN KORUNMASI TEMEL SORUMLULUKTUR"

Daniş, “Yayınlarda kullanılan; ‘yürek burkan görüntüler’, ‘dram büyüyor’ gibi ifadeler, izleyicide güçlü bir etki yaratabilir; ancak çoğu zaman çocuğun ve ailenin yararına hizmet etmez. İzleme verileri, çocuğun adı ya da yüzü verilmediğinde dahi; okul, mahalle veya aile ilişkileri gibi ayrıntılar üzerinden dolaylı kimlik ifşasının sıkça gerçekleştiğini göstermektedir. Hazırladığımız rehber, tam da bu noktada ‘çocuğun ve ailenin yararı’ ilkesini yalnızca hukuki bir zorunluluk olarak değil, bilinçli bir editoryal dil tercihi olarak ele almaktadır. Rehberimizin yaklaşımı nettir: Çocuk, bir haber unsuru değil; korunması gereken bir öznedir. Bu nedenle çözüm; teşhir etmek değil, destek mekanizmalarını görünür kılmaktır. Bu anlayışı somut çalışmalarla da güçlendirmeye devam ediyoruz. RTÜK’ün Aile Bakanlığı, Millî Eğitim Bakanlığı, Selçuk Üniversitesi ve Batman Üniversitesi iş birliğiyle yürüttüğü Siber Zorbalığa Karşı Dayanıklılık ve Empati Odaklı Yaklaşım çalıştayı da bu çabanın önemli bir örneğidir. Çalıştayın birinci çıktısı olarak, zorbalık haberlerinde çocuğun üstün yararının korunmasına odaklanan bir medya rehberi hazırlanmıştır. Bu rehberde; haber alma hakkı ile çocuğun üstün yararı arasındaki hassas denge, gizlilik ve mahremiyet ilkeleriyle birlikte ele alınmış; bu tür yayınların çocuklar üzerindeki uzun vadeli ve geleceğe dönük etkilerinin özellikle altı çizilmiştir. Projenin ikinci çıktısı ise ebeveynlere yönelik olarak hazırlanan rehberdir. Uluslararası literatürde 'Red Flag' olarak adlandırılan; çocuklarda siber zorbalığa işaret edebilecek alarm veren; başlıkta kullanılan bir kelime, alt bantta kurulan bir cümle, canlı yayında verilen bir izin, o anda bilemeyeceğimiz zararlara yol açabilmektedir. Bu iki rehberi de 11 Şubat Çarşamba günü sonuç bildirgesiyle birlikte kamuoyuyla paylaşacağız” ifadelerini kullandı.

"GÜÇLÜ YAYINCILIK, GÜÇLÜ TEYİTLE MÜMKÜNDÜR"

Daniş, “RTÜK olarak yaklaşımımız ve arzumuz şudur; denetleyen değil, rehberlik eden; cezaya odaklanan değil, kaliteyi yükselten bir yayıncılık iklimi. Bugün sizlerden beklentimiz; rehberdeki ilkeleri, her kurumun kendi editoryal diline uyarlayarak yayın öncesi kısa bir kontrol mekanizması haline getirmenizdir. Zira çoğu risk, ‘son 2 dakikada’ yakalanır; ‘Başlık olguya mı dayanıyor?’, ‘Teyit düzeyi net mi?’, ‘Mahremiyet korunuyor mu?’, ‘Çözüm ve destek bilgisi var mı?’ gibi basit sorular çoğu riski en baştan ortadan kaldırır. RTÜK olarak bizler yayıncılığı ‘zayıflatmak’ değil; güçlendirmekten yanayız. Haber merkezleri için bir editoryal pusula, akademi için analiz edilebilir bir örneklem seti, öğrenciler için ise somut bir dil çalışması sunmaktadır. Aynı zamanda, bu rehber bir son söz değil; tartışmaya, eleştiriye ve katkıya açık bir başlangıç metnidir. Yaşayan, gelişen ve birlikte güçlenen bir doküman olarak görülmelidir. Dileğimiz; bu rehberin raflarda kalması değil, haber merkezlerinde, dersliklerde, atölyelerde ve editoryal toplantılarda aktif olarak kullanılmasıdır. Güçlü yayıncılık; güçlü teyit, ölçülü dil, insan onurunu koruyan kurgu ve toplumun yararına hizmet eden içerikle mümkündür” diye konuştu.

RTÜK Başkanı Mehmet Daniş’in açıklamalarının ardından program, basına kapalı olarak devam etti.