Pisidia Antiokheia’nın sırları çözülüyor

ISPARTA’daki Psidia Antiokheia, Aziz Paulus’un ziyaret ettiği M.S. 46–57 yılları arasında Roma İmparatorluğu’nun büyük kentlerinden biri. Bünyesinde Augustus Tapınağı, tiyatro, anıtsal çeşme, Roma hamamı, stadyum, hamam gibi yapı kalıntıları bulunuyor. En önemli kalıntılarından birisi ise Men (Ay) Tapınağı. Kazı Başkanı Prof. Dr. Özhanlı, Tapınaktan “Men antik dönemin Vatikanı kadar önemli bir yer. Ay tapınağının dünyada örnekleri yok” sözleriyle bahsediyor. Burada Ay Tanrı’sı Men adına bırakılan hilal şeklindeki adak stelleri dikkat çekiyor.

Isparta Yalvaç’ta bulunan Psidia Antiokheia Antik Kenti. Augustus Tapınağı ve kutsal alanı.

MİSYONERLİKTE İLK VAAZ

Psidia Antiokheia, Aziz Paulus’un ilk yolculuğunda üç kez uğradığı bir kent olması nedeniyle de tüm Hıristiyanlık dünyası için önemli. Burada sinagoga girip Kutsal Yasa’dan ve peygamberin yazılarından metinler okuyarak gerçekleştirdiği konuşması, Aziz Paulus’un ilk misyonerlik konuşması olarak biliniyor. Ardından, Hıristiyanlığa toplu geçişler yaşanıyor. Psidia Antiokheia’da bugün kalıntıları görülebilen Aziz Paulus Kilisesi vaaz verdiği ilk sinagog’un üzerine 325 yıllarında inşa edildi. Aziz Paulus’un adına yapılmış en eski kilise olarak biliniyor. Kentteki St. Paul Kilisesi, Güney Kore ve Latin Amerika başta olmak üzere yılda yaklaşık 40 bin ziyaretçiyi ağırlıyor. Özellikle Hıristiyan dünyası, 12 Temmuz’da kilisedeki ayine katılarak, hacı oluyor. Psidia Antiokheia’da bir araya geldiğimiz, 18 yıldır antik kentin kazı başkanlığını yürüten Süleyman Demirel Üniversitesi’nden Prof.Dr. Özhanlı, yapılan çalışmaları ve bulunan kalıntıları Hürriyet’e şöyle anlattı:

1831 YILINDAN BU YANA

“Kazılarda kentin tarihiyle ilgili oldukça iyi veriler elde ettik. Ancak 67 hektarın biz sadece yüzde 10’unu daha açığa çıkarabilmiş durumdayız. Kentte şu ana kadar beş kilise açığa çıkardık. Bu sayının daha da artması gerekir. Burayı ilk keşfeden 1826 yılında İzmir’de papaz olarak görev yapan Arundel. Günlüklerini 1831’de yayınlıyor. Yani Hıristiyan dünyası 1831’den beri buraya akın ediyor. Kentin en önemli yapılarından biri de Saint Paul Kilisesi. Anadolu’nun en erken Basilika plan kilisesi. İki katlı. Hıristiyanlık inancının mezhep kurucularından biri olan Optimos’un yazıtı var. Optimos 381’deki konsüle katılıyor. Tabanı tamamen mozaikmiş ama şu an mozaiklerin çoğu kalmamış. 1924’te Amerikalılar kazmış.

Antik kentteki Bizans çeşmesi.

O SAĞLIK MERKEZİNİ ARIYORUZ

Milattan Sonra 46 yılında Aziz Paulus, Havari Barnabas’la buraya gelip Hıristiyanlığın da ilk vaazlarından birini vermişlerdir. Bu nedenle Hıristiyan dünyası için önemlidir. O yüzden İznik’teki ilk konsülde burası haç merkezi ilan edildi. 12 Temmuz’da özellikle buraya geliyorlar. Büyük ayinler düzenliyorlar. Kente gelen 40 bin ziyaretçinin 38 bini hac için geliyor. Daha çok Güney Kore ve Latin Amerika’dan ziyaretçi var. İncil’in ‘Elçilerin İşleri’ bölümünde Barnabas ve Paulus anlatılıyor. Önce Kıbrıs’a gidiyorlar. Sonra Kıbrıs Valisi Antiokheia’da da Musevi inanca bağlı olanlar olduğunu söylüyor. Buraya yönlendiriyor. Bir de hastalığı var. Bir sağlık problemi olduğu belli; ama ne olduğunu bilmiyoruz. Tıbbi tedavi için geliyor. Daha Asklepion’unu bulamadık. Asklepion, bugünkü hastalık, sağlık merkezine karşılık geliyor. Hastane gibi düşünmeniz lazım. O sağlık merkezini arıyoruz. Yerini bulamadık ama sikkelerde ve yazıtlarda olduğunu biliyoruz. Bu sene bir projemiz var onunla ilgili. Sikkeler ve yazıtlardan yola çıkarak biraz daha çerçeveyi daraltacağız.”

Umut ERDEM/ISPARTA - Prof.Dr. Mehmet Özhanlı 

ROMA ASKERİ KENTİ ÜSSÜ

- “Helenistik dönemde bölgeye tamamen egemen olan Roma’dır. Milattan önce 285’li yıllarda bu kent kurulmuş. Başkent olarak tercih ediliyor. Augustus burayı Roma askeri kenti üssü haline dönüştüyor. Kentin müthiş imar yapısı var. Izgara planında kurulmuş. İki ana cadde var. Tamamen taş döşeli.

Bir kanalizasyon sistemi, bir tiyatrosu, yaklaşık 15 bin kişilik stadyumu bulunuyor. Gladiyatör oyunları oynanıyor. Augustos dönemi en parlak dönemidir.”

KANSERE KARŞI KULLANILAN YENGEÇ BETİMLEMELİ MUSKA

- “Kazılarımızda Kentin kutsal merkezi olan Men Tapınağı ve kutsal alanda yoğunlaştık. Tapınakta çok güzel eserler bulduk. Men Tapınağı’nda Son Pagan İmparator Julianus dönemine ait (Milattan Sonra 361-363) yapıları, olduğu şekilde bulduk. En ilginç olanı 2024’de bulduğumuz bir amuletti (muska). Amuletin üzerinde bir yengeç betimlemesi var. Arkasında da dua niteliğinde bir yazı var. Yengecin Yunanca adı Karkides. Bugünkü kanseri tarif ediyor. Yengeç betimlenmesi, büyük ihtimalle bir kadın kanser hastası ve kızı ona Tanrıya dua ederek annesinin kurtulması için bir amulet yaptırmış ve boynuna taktırmış.”

AY TAPINAĞINA ÇIKTIK

- Kazı Başkanı Prof.Dr. Mehmet Özhanlı ile antik kentin üstünde yer alan 1600 rakımlı Men Tapınağı’na da çıkıyoruz. Özhanlı, “Antik dönemin Vatikanı kadar önemli bir yer” dediği yapıya ilişkin şunları anlattı: “Anadolu’da Ay Tanrısının kesin yeri bilinen tek tapınak burası. Ay tapınağının dünyada örnekleri yok. Men Tapınağı ile ilgili olarak ilk yazılı bilgileri Yunan Coğrafyacı Strabon’dan alıyoruz. Bu dağın tamamı kutsal kabul edilir. İnsanlar, Augustus Tapınağı’ndan buraya yürüyerek geliyorlar. Bu dağın yamacında ve eteğinde 750 yapı tespit ettik. Küçük dikdörtgen yapılar. Bunlar daha çok buraya gelen hacıların kalabileceği ve inziva yapılabilecekleri yerler. Çünkü kalıyorlar, oruç tutuyorlar. Tapınak anakaya üzerine işlenmiş ve Helenistik döneme tarihleniyor. Ay kutsal olarak kabul edilmiştir. Ama Tanrı olarak aya tapınılmamıştır. Tanrı olarak göktekine tapınmıştır. Duvardaki hilal sayısı, adayan kişi sayısı kadardır. Mesela büyük bir probleminiz var, adak adıyorsun. Geliyorsun tapınağa para veriyorsun. Özellikle sonbaharda, birçok insan buraya hacı olmaya gelirler. Çile odaları dediğimiz odalar vardır. Belli bir müddet kaldıktan sonra, hacı olarak geri dönerler. Ay tanrısı Men’e taparlar.”

Men Tapınağı’nda bulunan Men Tanrısı figürüAziz Paulus yazıtıKazı Başkanı Prof. Dr. Özhanlı, St. Paul Kilisesi önünde.