Ömrünü mesleğine adayıp sayısız öğrenci yetiştirdi… Hukukçu olacakken tarihçi oldu, adını tüm dünya öğrendi

Prof. Dr. İlber Ortaylı geçen ocak ayında geçirdiği prostat ameliyatının ardından bu rahatsızlığıyla bağlantılı sorunların tedavisi yeniden hastaneye yatmıştı.

Diyabet hastası olan ve böbrek rahatsızlığından dolayı haftada üç gün diyalize giren Ortaylı, bağışıklık sistemiyle ilgili immün tedavisi de görüyordu. Ortaylı geçen perşembe günü rahatsızlıklarının tekrar nüksetmesinin ardından yeniden hastaneye yatmıştı.

İkinci Dünya Savaşı biteli sadece 3 yıl olmuş. Zor yıllar. Yeni dünyaya gelen İlber, Kemal ve Şefika Ortaylı için o sırada “dünyanın merkezi” olmalı, 1948.

ÜLKEMİZİN YETİŞTİRDİĞİ EN BÜYÜK TARİHÇİLERDEN BİRİYDİ

Ülkemizin yetiştirdiği en önemli tarihçilerden biri olan Prof. Dr. İlber Ortaylı, tarih bilgisinin yanı sıra entelektüel birikimi ve kendine has hitabet tarzıyla da tanınıyordu.

"İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı", "Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek", "Tarihin İzinde" ve "Bir Ömür Nasıl Yaşanır" gibi çok sayıda kitabının yanında akademisyenlik kariye boyunca da birçok öğrenci yetiştiren İlber Hoca çalışmaları ile tarih bilimine büyük katkılar sağladı.

İlber Ortaylı, İtalyanca, Türkçe, İngilizce, Rusça, Farsça, Almanca ve Fransızca olmak üzere 7 dil biliyordu.

Türk Tarih Kurumu şeref üyesi, Uluslararası Osmanlı Etütleri Komitesi yönetim kurulu üyesi ve Avrupa İranoloji Cemiyeti ve Avusturya-Türk Bilimler Forumu üyesi olan Ortaylı, Viyana’da Dil, Tarih ve Coğrafya eğitimi almıştı.

Kemal Ortaylı, küçük İlber’le.

HAYATINI ÖĞRENMEYE VE ÖĞRETMEYE ADADI

1947 Avusturya/Bregenz doğumlu olan İlber Ortaylı İlk ve ortaöğrenimini İstanbul ve Ankara'da tamamladıktan sonra 1965'te Ankara Atatürk Lisesi'nden mezun oldu. 1968 yılında Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi ile Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Tarih bölümünü bitirdikten sonra eğitimine Viyana Üniversitesi'nde devam etti.

Yüksek lisans çalışmasını Chicago Üniversitesi'nde bir diğer önemli tarihçimiz Prof. Halil İnalcık ile yaptı. 1978’de A.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi'nden “Tanzimat Sonrası Mahalli İdareler” adlı tezi ile doktora derecesi aldı. 1979’da “Osmanlı İmparatorluğu'nda Alman Nüfuzu” adlı çalışmasıyla doçent, 1989 yılında da profesör oldu.

Viyana, Berlin, Paris, Princeton, Moskova, Roma, Münih, Strazburg, Yanya, Sofya, Kiel, Cambridge, Oxford ve Tunus Üniversitelerinde, dünyanın dört bir yanında misafir öğretim üyeliği yaptı, seminerler ve konferanslar verdi. 16. yüzyıl ila 19. yüzyıl Osmanlı ve Rusya tarihi ile ilgili makaleleri yerli ve yabancı birçok hakemli dergide yayınlandı.

"Ben her zaman planlı yaşadım, önüme bakmaya çalışarak yaşadım. Peki, hep doğru olanı mı seçtim? Hayır. 70’li yaşlarımda dahi her zaman en doğru olanı seçtiğimi söyleyemem ama rüzgârın önünde savrulmamak, belli bir doğrultuyu seçerek yaşamak için plan yapmanın önemini yabana atamam. Günümü nasıl geçirdiğimi de sordunuz. Ben bir günümü de planlı yaşarım. Eskiden beri sabahları erken kalkar, okurum. Çok açık ki erken kalktığınızda gününüz zaten ister istemez planlanır. Kiminle görüşeceksiniz, neler yapacaksınız, neler okuyup neler yazacaksınız; zihninize bir bir dizilir. Yalnız benim, Allah elden ayaktan düşürmesin, kendimce bir alışkanlığım vardır. Evde oturmayı sevmem. Gündüz katiyen evde oturamam. Ev benim için sabah çıkılıp akşam gelinecek bir yerdir. Tatil günleri hariç! Hayatım yıllardan beri bu minval üzere döner. Ya okula giderim ya kütüphaneye ya da şimdi yaptığım gibi ofise gelir çalışırım. (Fotoğraf: Chicago Üniversitesi, 1975.)"

ASLINDA HUKUK OKUMAYA BAŞLAMIŞTI...

Türkiye’de “tarih” denince akla gelen en önemli isimlerden biri olan İlber Ortaylı aslında neredeyse hukukçu olacakken tarihçi olmuştu. İlber Hoca, Zeynep Bilgehan’a verdiği röportajda “Bizim zamanımızdan beri bu üniversite imtihanı var. Ben ilk tercih olarak ‘Hukuk Fakültesi’ni yazdım. Sonra tarih, arkeoloji diye sıraladım. Aslında bu bölümleri yapmak istiyorum ama tarihin liseden sonra yapılamayacağına kanaat getirmişim. Muhtemelen validemin Ankara Dil Tarih Bölümü’nde hoca olmasının da etkisi vardı. O pek teşvik etmiyordu; ‘Erkek çocuk mühendis, avukat, doktor, hukukçu olur’ düşüncesi vardı. Hukuku da seviyordum aslında, yatkınım. Sonunda gittim, girdim. Çok da iyi puanla kazandım ama okul beni çok sıktı. Okul derken, hocalar fevkaladeydi. Ancak talebelerle anlaşamadık. Dört sene bu tiplerle aynı yerde okumak zor geldi.” demişti.

Yıllar boyu hem gazete yazılarıyla hem de ekranlardaki varlığıyla ülke tarihimizin, tarih bilimin popülerleşmesine katkı sağlayan Prof. Dr. İlber Ortaylı, kendisi de, farklı tarzı, esprili yaklaşımı, bilgi birikimini herkese ulaşacak şekilde aktarışıyla popüler bir figür haline geldi.

İlk “rehberlik” yılları...

"BEN GENÇKEN DE POPÜLERDİM"

İlber Ortaylı yine aynı röportajda “Gençken de bu kadar popüler miydiniz?” sorusuna gülerek “Gençken de arkadaşlar arasında popülerdim” diye cevap vermişti.

Prof. Dr. İlber Ortaylı “Şimdi olsa ‘genç İlber Ortaylı’ya ne söylemek isterdi? Acaba hayal ettiği yerlere geldi mi?” diye sorulunca “Gençken ‘Tarih yapayım, hoca olayım, yazayım ve okunayım istiyordum.’ Bu kadar masum hayallerdi... Daha fazla şey olsun istemedim, çok param olsun düşünmedim, zaten de yok! Hiç ‘çok az gez, daha çok çalış’ demezdim çünkü istediğim her şeyi de yaptım; daha çok da çalıştım, daha çok gezdim, daha çok dinledim… Hiç lüks aramadım, imkânları sonuna kadar kullandım. Dörtlü yonca yaprağı bulduğumda, iki kere ne niyetim varsa oldu. Ne olduğunu söylemem!” demişti.

"Validem ihtilal yılında doğdu. Uzun, hadiseli bir ömür geçirdi. İkinci Cihan Harbi’ni yaşadı. Memleketine, diline, teşhir etmemekle birlikte dini kurallara çok bağlı olarak yaşadı. Çok tuhaf mutlu zamanı Avrupa’da hemen harbin sonrasıdır."

GENÇLERE "HAYATA BİR KEZ GELDİNİZ, TADINI ÇIKARIN" DİYE SESLENMİŞTİ

Sayısız öğrenci yetiştiren, kendinden sonraki nesle de tarihi sevdiren İlber Ortaylı gençlere çok iyi anlaşır ve onlara tavsiyeler vermeyi ihmal etmezdi. “Hayata bir kere geldiniz, tadını çıkarın” diye seslendiği gençliğe “Zamanlarını çok iyi kullanmalarını öneririm çünkü genç insanın kapasitesi çok yüksek. Enerjisi çok, hafıza çabuk emiyor ve çok iş yapıyor. Ben bu halimi bir saatte kaldırıp koşana kadar, genç insan eğer enerjisi ve niyeti varsa bütün işi bitirir; flört de edebilir, spor da yapabilir, hepsini yapabilir. 24 saat onun için çok değerli ve uzundur ama niyeti yoksa bir köşeye göçüp oturursa şimdikiler gibi bir devre yazık olur. Sağlığınız gençlikte çok yardımcıdır, bizimki gibi değildir. Gençken aldıklarınızı iyi öğrenebiliyorsun, sonrakiler uçup gidiyor. Tuğlayı ve temeli sağlam atacaksın. Ümitsizliğe kapılacak bir şey yok.” diye seslenmişti.

Mersin eski milletvekili Dr. Talip Özdolay'ın kızı Ayşe Özdolay’la 1981’de evlenen İlber Ortaylı’nın bu evlilikten Tuna Ortaylı adında bir kızı, iki de torunu vardı.