New York ta koltuk savaşı: BM nin zirvesi için yedi aday, son sözü Güvenlik Konseyi söyleyecek Dış Haberler

Birleşmiş Milletler’in yeni genel sekreterini belirlemek üzere yürütülen yarışa, Uganda’nın resmen aday gösterdiği deneyimli diplomat Olara Otunnu da katıldı. Uganda tarafından BM Genel Kurulu ve Güvenlik Konseyi başkanlarına gönderilen adaylık mektubuyla Otunnu, Portekizli Genel Sekreter António Guterres’in yerine geçmek için mücadele eden yedinci isim oldu. Guterres’in ikinci ve son beş yıllık görev dönemi 31 Aralık 2026’da sona erecek; seçilecek yeni genel sekreter ise 1 Ocak 2027’de göreve başlayacak.

Yarışın 75 yaşındaki en kıdemli adayı olan Otunnu, Birleşmiş Milletler sistemini yakından tanıyan isimler arasında gösteriliyor. Daha önce BM Genel Sekreter Yardımcılığı yapan Ugandalı diplomat, “Çocuklar ve Silahlı Çatışmalar” konusunda genel sekreterin özel temsilcisi olarak da görev yaptı. Uzun yıllara dayanan diplomatik ve kurumsal tecrübesini adaylığının en güçlü unsuru olarak öne çıkaran Otunnu, BM’nin büyük güçler arasındaki rekabet nedeniyle etkisizleştiği bir dönemde örgütün yeniden işlevsel hale getirilmesi gerektiğini savunuyor.

BM’ye Yeni Yol Haritası: Otunnu’dan Yapay Zekâ İçin Küresel Denetim Önerisi

Otunnu, genel sekreterlik için sunduğu vizyon belgesinde BM kurumlarında kapsamlı reformların sürdürülmesi, bürokrasinin azaltılması ve örgütün uluslararası krizlere daha hızlı müdahale edebilmesi gerektiğini belirtti. Dünyanın farklı bölgelerinde devam eden büyük savaşların ve silahlı çatışmaların sona erdirilmesini öncelikleri arasına alan Otunnu, özellikle diplomasinin yeniden merkezî bir araç haline getirilmesini istedi. Ugandalı aday ayrıca yapay zekâ faaliyetlerini küresel ölçekte takip edecek ve denetleyecek bir BM organı kurulmasını önererek teknoloji alanındaki başıboş rekabete uluslararası bir “trafik polisi” getirilmesi çağrısında bulundu.

İklim değişikliğiyle mücadelenin ekonomik kalkınmayı engellememesi gerektiğini vurgulayan Otunnu, gelişmekte olan ülkelerin çevre politikaları nedeniyle yeni mali yüklerle karşı karşıya bırakılmamasını savundu. Böylece iklim güvenliği, ekonomik büyüme, teknolojik dönüşüm ve küresel çatışmalar gibi birbirinden farklı başlıkları aynı reform programında buluşturan Ugandalı diplomat, yalnızca Afrika’nın değil, kalkınma sorunları yaşayan geniş bir ülke grubunun desteğini almayı hedeflediğinin işaretini verdi.

Yedi aday, tek koltuk

Otunnu’nun katılımıyla resmî adayların sayısı yediye çıktı. Yarışta Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı Genel Direktörü Arjantinli Rafael Grossi, Şili’nin eski devlet başkanı ve eski BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Michelle Bachelet, Kosta Rika’nın eski devlet başkan yardımcısı ve Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı Genel Sekreteri Rebeca Grynspan, Ekvador’un eski dışişleri ve savunma bakanı María Fernanda Espinosa, Guyana’nın eski dışişleri bakanı Carolyn Rodrigues-Birkett, Senegal’in eski devlet başkanı Macky Sall ve Uganda’nın adayı Olara Otunnu bulunuyor.

Adayların her biri BM’nin giderek ağırlaşan güvenilirlik ve etkinlik sorununa farklı reçeteler sunuyor. Grossi, nükleer krizlerde yürüttüğü mekik diplomasisini ve Güvenlik Konseyi üyeleriyle kurduğu ilişkileri öne çıkarırken; Bachelet daha çevik, hesap verebilir ve sahada aktif bir BM vaat ediyor. Grynspan toplumsal kapsayıcılık, gençlerin karar mekanizmalarına katılması ve diyalog yoluyla çatışmaların çözülmesini savunuyor. Espinosa daha proaktif ve sahaya inen bir liderlik önerirken, Macky Sall ise Küresel Güney’in temsil gücünün artırılması ve Güvenlik Konseyi’nde reform yapılması gerektiğini vurguluyor.

İlk eleme kapalı kapılar ardında

Yarışın en kritik aşamalarından biri bu hafta başlayacak. On beş üyeli BM Güvenlik Konseyi, adaylar hakkında kapalı kapılar ardında gayriresmî eğilim yoklamaları gerçekleştirecek. Kamuoyunda “saman oylaması” olarak bilinen bu turlarda konsey üyeleri adaylar için destekleyici, caydırıcı veya görüş belirtmeyen tutumlarını açıklayacak. Amaç, desteği zayıf isimleri kademeli biçimde yarış dışına itmek ve dokuz olumlu oy alabilecek tek bir aday üzerinde uzlaşmak. Konseyin seçim sürecine temmuz sonuna kadar başlaması, nihai tavsiyesini ise sonbahar aylarında Genel Kurul’a sunması öngörülüyor.

Adaylık başvurularının henüz tamamen kapanmaması nedeniyle yarışa önümüzdeki dönemde yeni isimlerin katılabileceği belirtiliyor. Şu ana kadar hiçbir adayın diğerlerinin açık biçimde önüne geçemediğini söyleyen diplomatlar, görüşmelerin yalnızca adayların öz geçmişleri veya reform vaatleri üzerinden yürütülmediğine dikkat çekiyor. Ukrayna, Gazze, Sudan ve diğer krizlerde yaşanan bölünmelerin ardından Washington, Moskova, Pekin, Londra ve Paris’in kendi siyasi çıkarlarıyla uyumlu, ancak aynı zamanda diğer başkentlerin de veto etmeyeceği bir isim aradığı ifade ediliyor.

“Sıra Latin Amerika’da” baskısı

BM kulislerinde giderek güçlenen görüşlerden biri, coğrafi dönüşüm geleneği uyarınca genel sekreterlik görevinin bu kez Latin Amerika ve Karayipler grubuna verilmesi gerektiği yönünde. Yedi adayın beşinin bu bölgeyle bağlantılı olması da söz konusu beklentinin yarış üzerindeki ağırlığını gösteriyor. Bunun yanında, BM’nin 80 yılı aşan tarihinde bugüne kadar hiçbir kadının genel sekreterlik görevine seçilmemiş olması Bachelet, Grynspan, Espinosa ve Rodrigues-Birkett’in adaylıklarını ayrıca önemli hale getiriyor. Kadın adayların savunucuları, eşitlik çağrıları yapan örgütün kendi en üst makamında artık tarihî bir değişime gitmesi gerektiğini savunuyor.

Ancak BM’de yazılı olmayan gelenekler, bölgesel beklentiler ve “ilk kadın genel sekreter” çağrıları ne kadar güçlü olursa olsun seçimde asıl belirleyici yine veto hesabı olacak. Genel Kurul, genel sekreteri yalnızca Güvenlik Konseyi’nin tavsiyesi üzerine atayabiliyor. Bu nedenle bir adayın ABD, Rusya, Çin, İngiltere veya Fransa’dan herhangi birinin vetosuna takılması, yarıştaki bütün diplomatik birikimini tek hamlede geçersiz kılabiliyor. Başka bir ifadeyle New York’ta yedi aday reform, barış ve küresel dayanışma vaatleriyle yarışırken, koltuğun anahtarı yine beş başkentin cebinde duruyor.