Motorin fiyatları neden benzinden daha hızlı yükseliyor?

ABD ile İsrail'in İran'a saldırması ve İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapaması ile başlayan süreç enerji piyasalarını küresel ölçekte etkilemeye devam ediyor.

Savaşın başlamasından bu yana yükselen petrol fiyatları ile, Türkiye'de de akaryakıt fiyatları küresel enerji piyasalarındaki dalgalanmalar ve döviz kuru hareketlilikleri nedeniyle rekor seviyelerde artış gösterdi.

Bu bağlamda ise dün enflasyonla mücadele kapsamında motorinden alınan özel tüketim vergisinde (ÖTV) kademeli uygulamaya geçilirken, bu yakıt eşel mobil sistemi dışına çıkarıldı.

Buna göre, bugün itibarıyla motorin üzerinden alınan ÖTV tutarı, ağustos ayının kalan kısmı için sıfır olarak uygulanacak, sonraki aylarda ise yıl sonuna kadar her ay 3'er lira artırılarak belirlenecek. Dolayısıyla ÖTV olarak eylül ayında 3 lira, ekimde 6 lira, kasımda 9 lira, aralıkta 12 lira alınacak.

Belirlenen ÖTV tutarı, 1 Ocak 2027 tarihinden itibaren 13,9006 lira olarak uygulanacak ve eşel mobil uygulaması öncesi seviyeye çıkarılacak.

Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) ve güncel pompa fiyatlarına göre, bugün itibarıyla Türkiye genelinde bir litre benzinin fiyatı 71 ile 74 TL civarında değişirken, bir litre motorinin fiyatı ise 79 TL ile 83 TL arasında değişiyor.

13 Haziran 2025'te İsrail'in İran'a yönelik başlattığı büyük hava saldırılarıyla fitili ateşlenen ve 'On İki Gün Savaşı' olarak da belirtilen savaş başladı. Türkiye'de Haziran 2025'teki 12 Gün Savaşı öncesinde benzin motorinden bir miktar daha pahalıydı. Ancak çatışmayla birlikte motorin daha hızlı yükseldi ve fiyat makası motorin lehine tersine döndü.

Peki süreç öncesi daha farklı bir seyir izlerken şimdi neden motorin fiyatları benzine göre çok daha hızlı artıyor ve müdahale gerekiyor?

MOTORİN NEDEN BENZİNDEN HIZLI ARTIYOR?

Hayatınızda hiç bir şekilde dizel yakıt satın almamış olsanız bile, bu yine de endişelenmeye değer bir konu. Zira tüketim mallarından yediğiniz yiyeceklere kadar dünyanın ekonomisinin büyük bir kısmı size dizel yakıt sayesinde ulaşıyor.

Aslında İran Savaşı'ndan önce bile küresel dizel yakıt (motorin) arzı sıkışıktı. Bu nedenle, önemli miktarda dizel yakıt üreten Basra Körfezi ülkeleri ihracatlarını azaltmak durumunda kaldığında, küresel piyasanın bu kaybı karşılayabilecek kapasitesi oldukça sınırlıydı.

Sorunu daha da büyüten bir başka unsur ise bölgede üretilen petrolün önemli bölümünün özellikle dizel ve jet yakıtı üretimine elverişli olması. Ayrıca benzinin aksine dizel yakıt yalnızca otomobillerde değil; toplu taşıma araçları, ağır yük kamyonları, tarım ve iş makineleri, tekneler ve jeneratörler gibi çok geniş bir alanda kullanılıyor.

Dizel yakıtın taşımacılıktan tarıma ve sanayiye kadar ekonomik faaliyetlerin birçok alanında kullanılması, talebinin benzine kıyasla daha az esnek olmasına yol açıyor. Bu nedenle arzın daraldığı dönemlerde dizel fiyatlarındaki yükseliş benzine göre çok daha sert olabiliyor.

Rabobank Küresel Enerji Stratejisti Joe DeLaura, Nisan ayında yaptığı açıklamada, "Dizel fiyatlarının iki kattan fazla artarken benzinin büyük ölçüde ham petrolle paralel hareket etmesinin nedeni temelde bu. Dizelde arz açığı var, jet yakıtında arz açığı var, fuel oilde arz açığı var. Benzin arzı ise görece daha yeterli" değerlendirmesinde bulundu.

Savaş öncesinde Basra Körfezi'ndeki rafineriler, benzine kıyasla çok daha fazla dizel ve jet yakıtı ihraç ediyordu. Üstelik diğer ülkelerde, bölgeden kaybedilen bu arzı telafi edebilecek yeterli rafineri kapasitesi bulunmuyor.

Yatırım bankası TD Cowen'ın enerji analisti Jason Gabelman da, "Zaten sıkışık olan bir piyasada bu arzı kaybettiniz ve bunun yerini doldurmanın bir yolu yok" dedi.

Gabelman'a göre, normal şartlarda kaybın bir bölümünü karşılayabilecek rafineri kapasitesine sahip olan Çin de savaşın başlamasıyla birlikte iç piyasada yakıt sıkıntısı yaşanmasını önlemek amacıyla akaryakıt ihracatını kısıtlama kararı aldı.

BASRA'DAN GELEN DİZEL TELAFİ EDİLEMEDİ

ABD dizel yakıt da dahil olmak üzere petrol ürünlerinin net ihracatçısıdır. Ve eskiden Asya veya Avrupa'dan dizel yakıt ithal eden Avustralya gibi ülkeler, ABD'den yakıt ithalatını artırdılar.

Ancak savaş öncesinde günde yaklaşık 20 milyon varillik petrol ve petrol ürünü akışına ev sahipliği yapan Hürmüz Boğazı'ndaki trafiğin büyük ölçüde kesilmesiyle, ABD dahi Basra Körfezi'nden kaybedilen dizel yakıt arzını tamamen telafi edemedi.Yani uzmanlara göre ABD oldukça fazla üretim yapabilse de dünyayı besleyemedi..

FİYATLAR NE ZAMAN DÜŞER?

Eğer Hürmüz Boğazı tamamen açılırsa, enerji fiyatları düşecek ve zamanla enerji kıtlığı da ortadan kalkacaktır.

Ancak dizel yakıt fiyatları, tedarik zincirindeki büyük aksamalar nedeniyle savaş öncesi seviyelere hızla dönmeyebilir. Yakıtın ihtiyaç duyulan her yere ulaştırılması aylar sürebilir.

Analistler, savaş sona erip Hürmüz'deki akış kalıcı biçimde normale dönmedikçe dizel fiyatlarının yüksek kalmaya devam edebileceğine dikkat çekiyor.

* Haberin görseli Shutterstock'tan servis edilmiştir. Görsel temsilidir.