MİA, Teknopolitik Düzende İttifaklar, Stratejik Rekabet ve Türkiye raporunu yayımladı

MİA'dan yapılan yazılı açıklamaya göre raporda, teknolojik dönüşümün uluslararası rekabeti, ittifak ilişkilerini ve güç dağılımını nasıl değiştirdiği incelendi.

Rapor, yapay zeka, yarı iletkenler, kritik mineraller ve enerji altyapılarındaki rekabetin yanı sıra ABD, Çin ve Avrupa Birliği'nin teknopolitik stratejilerini, yeni teknoloji ittifaklarını, orta güçlerin değişen konumunu ve Türkiye'nin bu düzende geliştirebileceği stratejik yaklaşımı ele aldı.

Milli İstihbarat Akademisi Başkanı Prof. Dr. Talha Köse, raporun ön sözünde, teknolojinin dünya siyasetindeki güç dağılımı ve ittifak ilişkileri üzerindeki etkisinin belirgin biçimde arttığını vurguladı.

Yeni teknopolitik ittifakların giderek daha esnek ve çok katmanlı ağlar biçiminde geliştiğini belirten Köse, teknolojik kapasitesi yüksek aktörlerin bu ağlarda daha geniş hareket alanına ve pazarlık gücüne sahip olacağına dikkat çekti.

Köse, Türkiye açısından belirleyici meselenin, jeopolitik avantajını teknoloji ve üretim kapasitesine dönüştürerek kritik değer zincirlerinde vazgeçilmez bir konum elde etmek olduğunu vurguladı.

Teknoloji, ittifakların sınırlarını yeniden çiziyor

Yapay zeka, yarı iletkenler, kritik mineraller ve enerji altyapıları artık ekonomik rekabetin sınırlarını aşarak doğrudan güvenlik ve güç siyasetinin parçası haline geldiğine vurgu yapılan raporda, bu alanların devletlerin güvenlik, sanayi, dış politika ve bağımsız karar alma kapasitesini doğrudan etkilediği ifade edildi.

Teknolojinin, ittifakların kullandığı bir güç unsuru olmanın ötesine geçerek ittifakların kapsamını ve sınırlarını da şekillendirdiğine işaret edilen raporda, bu yeni tablo "kontrollü teknobloklaşma" kavramıyla tanımlandı.

Ekonomik ve ticari ilişkiler devam ederken stratejik sektörlerdeki bağımlılıkların giderek güvenilir ortaklıklar üzerinden yeniden düzenlendiğine dikkat çekilen raporda, ihracat kontrollerinden yatırım taramasına, sanayi teşviklerinden tedarik zinciri politikalarına kadar birçok ekonomik aracın giderek daha belirgin stratejik işlevler üstlendiğine vurgu yapıldı.

Raporda, bu yeni ittifak düzeninde değişken geometrinin de belirgin biçimde öne çıktığı belirtilerek, bir ülkenin yarı iletkenlerde sınırlı bir konumda bulunurken kritik minerallerde vazgeçilmez bir aktöre, yapay zeka yönetişiminde ise etkili bir norm üreticisine dönüşebildiği ifade edildi.

ABD, Çin ve Avrupa Birliği farklı güç modelleriyle öne çıkıyor

Raporda ABD, Çin ve Avrupa Birliğinin aynı teknolojik dönüşüme farklı güç modelleriyle karşılık verdiği değerlendirildi.

ABD'nin, yeni teknoloji ve güvenlik ağlarını örgütleme kapasitesiyle öne çıktığına, Çin'in üretim ölçeği ve sanayi derinliğine dayandığına vurgu yapılan raporda, Avrupa Birliği'nin ise düzenleyici gücünü sanayi politikasıyla desteklemeye çalıştığı ifade edildi.

Bu farklılıkların, yeni teknopolitik düzenin teknoloji alanlarına göre değişen çok katmanlı rekabet stratejileriyle şekillendiğine dikkat çekilen raporda, bu rekabetin kurumsal karşılıkları arasında Pax Silica, FORGE ve World Artificial Intelligence Cooperation Organization'un (WAICO) ön plana çıktığı ifade edildi.

ABD öncülüğündeki Pax Silica'nın, yapay zeka ve yarı iletken tedarik zincirlerini güvenilir ortaklar etrafında şekillendirmeye yöneldiğine işaret edilen raporda, 2026'da MSP'nin yerini alan FORGE'nin kritik mineraller ve stratejik hammaddelerde yeni bir koordinasyon zemini oluşturduğuna vurgu yapıldı.

Raporda, Çin öncülüğünde kurulan WAICO'nun ise yapay zeka yönetişimi, teknolojiye erişim ve gelişmekte olan ülkelerin kapasite ihtiyaçları etrafında alternatif bir kurumsal merkez oluşturma iddiası taşıdığı aktarıldı.

Orta güçler için yeni hareket alanları ortaya çıkıyor

Raporda Japonya, Güney Kore, Hindistan ve Körfez ülkeleri gibi orta güçlerin belirli teknoloji alanlarında uzmanlaşma, seçici ortaklıklar kurma ve kritik değer zincirlerinde pazarlık gücü kazanma stratejileri izlediği belirtilerek, Türkiye'nin hareket alanını jeopolitik konumuyla birlikte teknoloji ve üretim ağlarında üstleneceği somut işlevlerin belirleyeceğine işaret edildi.

Türkiye'nin Avrupa ile ekonomik entegrasyonu, NATO üyeliği, sanayi altyapısı ve farklı coğrafyalarla sürdürdüğü ilişkilerin önemli bir hareket alanı sağladığı vurgulanan raporda, jeopolitik avantajın teknopolitik güce dönüşmesinin, güçlü üretim ve teknoloji kapasitesiyle desteklenmesini gerektirdiği ifade edildi.

Türkiye'nin yeni düzendeki özgül ağırlığının, bu avantajları ileri teknoloji değer zincirlerinde kolay ikame edilemeyen kapasitelere ne ölçüde dönüştürebildiğine bağlı olacağı kaydedilen raporda, Türkiye açısından fırsat alanlarının sektörlerin yapısına göre farklılaştığı aktarıldı.

Raporda, yapay zekada kamu hizmetleri, savunma, finans, lojistik ve sanayi alanlarında güçlü uygulama ve uyarlama kapasitesinin geliştirilmesi önerilirken, yarı iletkenlerde ise Türkiye'nin mevcut imalat, elektronik ve savunma altyapısıyla uyumlu belirli değer zinciri halkalarında uzmanlaşmasının daha gerçekçi bir yönelim olduğu bildirildi.

Türkiye için tek eksenli hizalanma, çok yönlü dengeleme ve seçici entegrasyon ile ulusal kapasite inşasını birleştiren üç stratejik seçenek değerlendirilen raporda, bunlar arasında seçici entegrasyon ve kapasite inşasını birlikte yürüten modelin, Türkiye açısından daha dengeli bir yol olarak öne çıktığı belirtildi.

Bu stratejinin, Avrupa Birliği ile sanayi entegrasyonunu, ABD ve NATO ile güvenlik ve kritik teknoloji işbirliğini, diğer aktörlerle ise sektör bazlı ve stratejik bağımlılıkları sınırlayan ilişkileri birlikte yönetmeyi öngördüğüne işaret edilen raporda, Türkiye için ilk somut adım olarak sektör bazlı bir kritik teknoloji ve tedarik zinciri envanteri önerildi.

Bunun yanında teknoloji diplomasisi, sanayi teşvikleri, enerji planlaması, savunma ihtiyaçları, dış ticaret ve yatırım politikalarını aynı stratejik çerçevede buluşturacak kalıcı bir eş güdüm mekanizmasına ihtiyaç olduğu vurgulanan raporda, uluslararası platformlara katılımın stratejik değerinin ise bu ilişkilerin araştırma, yatırım, üretim, altyapı, standardizasyon ve insan kaynağı gibi somut kapasite kazanımlarına dönüştürülebilmesine bağlandı.

Türkiye'nin hedefi stratejik ve vazgeçilmez kapasite oluşturmak

Türkiye açısından gerçekçi hedefin, seçilmiş değer zincirlerinde stratejik ağırlık ve kolay ikame edilemeyen kapasite üretmek olduğuna işaret edilen raporda, kritik minerallerde işleme ve ara ürünün, enerji teknolojilerinde üretim ve entegrasyon, yapay zekada uygulama ve uyarlama, yarı iletkenlerde ise seçilmiş alt halkalarda uzmanlaşma bu yaklaşımın somut karşılıkları olarak öne çıktığı ifade edildi.

Yeni dönemde stratejik özerkliğin, bir ülkenin hangi teknoloji ve üretim ağlarına hangi koşullarda dahil olacağını belirleyebilme kapasitesi üzerinden anlam kazandığı vurgulanan raporda, Türkiye'nin yeni teknopolitik düzendeki ağırlığının, jeopolitik konumu ve ittifak ilişkilerini ne ölçüde kalıcı teknolojik ve üretim kapasitesine dönüştürebildiğinin belirleyeceği aktarıldı.