Kosta Rika da Beyin Yiyen Amip Faciası

11 bir yaşındaki Jordan Smelski, tatil için gittiği Kosta Rika'da naegleria fowlerinin ("beyin yiyen amip" olarak biliniyor) neden olduğu beyin enfeksiyonundan hayatını kaybetti. 

Genellikle sıcak göller, kaplıcalar ile terk edilmiş havuzlarda bulunan bu amip türü, insanlar suya atladıklarında burun deliklerinden vücuda giriyor ve hızla beyin dokusuna saldırmaya başlıyor. BBC Dünya Servisi'ne konuşan 67 yaşındaki Steve "Jordan bir gün, bir kez yüzdü ve şimdi aramızdan ayrıldı" diye yaşadığı şoku anlattı.

DÜNYA ÇAPINDA VAKALARDA ENDİŞE VEREN ARTIŞ

Geçtiğimiz yıl Hindistan'da 200'den fazla naegleria fowleri enfeksiyonu vakası tespit edildi. Bu, dünya çapındaki en büyük salgın olarak kayda geçti. Ancak son aylarda ülkede yeni vakalar ortaya çıkmaya devam ediyor. Bugüne kadar dünya çapında 500'den az vaka tespit edilmişti. Son salgın, araştırmacıların endişelerini yeniden alevlendirdi. Uzmanlar, organizmanın daha önce nadiren görüldüğü yerlerde ortaya çıktığına işaret ediyor.

İngiltere'deki Kent Üniversitesi'nden moleküler parazitoloji uzmanı Dr. Anastasios Tsaousis, "Bence gelecekte daha fazla vaka olacak. Bunu dünya çapında göreceğiz" diyerek endişesini dile getiriyor.

BAŞI AĞRIMAYA, HALÜSİNASYONLAR GÖRMEYE BAŞLADI

ABD'nin Florida eyaletinde yaşayan Steve Smelski, oğluyla birlikte Kosta Rika'da tatildeydi. Otellerinin yakınındaki doğal bir kaplıcada saatlerce su kaydıraklarından aşağı kaydıktan sonra Jordan'ın başı ağrımaya başladı. Eve döndükten sonra ağrıları şiddetlenen Jordan kusmaya başladı. Ailesi çocuğu hemen hastaneye götürmeye karar verdi. Burada halüsinasyonlar başladı ve küçük çocuk onlara tavanda böceklerin süründüğünü gördüğünü söyledi.

Steve, "Bize bakıyor ama kim olduğumuzu bilmiyordu. Sanırım kendisinin kim olduğunu da bilmiyordu" diye yaşadıklarını anlattı. 

"ORADA YÜZDÜKTEN 7 GÜN SONRA HAYATINI KAYBETTİ"

Doktorlar Jordan'ın hastalığının ne olduğunu anlamaya çalışırken, nöbet geçiren çocuk kaldırıldığı yoğun bakım ünitesinde hayatını kaybetti. Babası Steve, "Bundan önce hiçbir sorunu yoktu. Tamamen sağlıklıydı. Orada yüzdükten yedi gün sonra hayatını kaybetti" dedi.

İLK BAŞTA MENENJİT ZANNEDİLDİ

Jordan, naegleria fowlerinin neden olduğu beyin enfeksiyonu olan primer amebik meningoensefalit (PAM) nedeniyle hayatını kaybetti. PAM'ın birçok kurbanı gibi, Jordan'ın da başlangıçta menenjit olduğu düşünülmüştü çünkü iki rahatsızlığın belirtileri erken evrelerde birbirine benzeyebiliyordu.

Doktorlar olayı kavradığında artık çok geçti. Enfeksiyon, beyninde ciddi şişmeye ve geri dönüşü olmayan hasara yol açmıştı.

Babası Steve oğlunun yaşadıklarını anlatırken, "Zihninizi dağıtıyor, düşüncelerinizi alıyor, kim olduğunuzu elinizden alıyor" diyor.

NEDEN YENİ YERLERDE GÖRÜLÜYOR?

Enfeksiyon ve Halk Sağlığı Dergisi'nde 2025 yılında yayınlanan bir incelemeye göre, 1962-2023 arasında dünya genelinde çoğunlukla ABD'nin güney eyaletlerinde, Pakistan ve Avustralya'da olmak üzere 488 vaka bildirildi. Bu kişilerin yaklaşık % 97'si hayatını kaybetti.

Ancak son 20 yılda, bu vakalar giderek artan bir oranda İtalya ve Belçika da dahil kuzey yarımküredeki ülkelerde tespit edildi. Son 15 yılda, Minnesota da dahil ABD'nin daha soğuk kuzey eyaletlerinde de yeni enfeksiyon vakaları bildirildi . Geçen yıl Slovakya'da naegleria fowleri enfeksiyonunun ilk doğrulanmış vakası kayıtlara geçti. Vakalar, amipin geleneksel olarak ilişkilendirildiği göller ve nehirlerin dışındaki ortamlarla da bağlantılı bulundu.

Tayvan'da 2023 yılında bir erkek, kapalı bir sörf tesisinde naegleria fowleri bakterisine maruz kaldıktan sonra hayatını kaybetti. Aynı yıl ABD'de ise bir çocuk, kirlenmiş bir su oyun alanında enfekte oldu ve yaşama veda etti.

"SU ISINDIKÇA AMİP DAHA AKTİF HALE GELİYOR"

İklim değişikliği gölleri ve göletleri daha yüksek sıcaklıklara ulaştırdıkça, amip daha önce soğuk olduğu için yaşayamadığı bölgelere doğru yayılmaya başlıyor. Moleküler parazitoloji uzmanı Tsaousis, "Su ısındıkça, amip daha aktif hale geliyor" diyor ve devam ediyor: "O zaman da eğlence amaçlı aktiviteler yapan kişilerin enfekte olma ihtimali artıyor."

Tsaousis, paniğe gerek olmadığını, ancak insanların artan riske karşı "tetikte" bulunmaları gerektiğini söylüyor.

Ayrıca, bilim insanlarının amip tespitinde daha başarılı hale geldiğine ve bunun da kaydedilen vaka sayısının artmasına katkıda bulunabileceğine inanıyor. Tsaousis, "Hipotezim şu ki, sayılar her zaman yüksek olmuş olabilir, biz sadece şimdi bu sayıların arttığını fark ediyoruz çünkü nasıl test edeceğimizi biliyoruz" diyor.

ÇOCUKLAR DAHA ÇOK RİSK ALTINDA 

Uzmanlara göre, çocuklarda naegleria fowleri enfeksiyonuna yakalanma olasılığı yetişkinlere göre daha yüksek. Batı Sydney Üniversitesi'nden su bilimi uzmanı Prof. Ian Wright, "Bu hastalığa yakalananların en çok etkilendiği yaş grubu 12, çünkü çocuklar sıcak suda oynamayı çok seviyorlar" diyor.

Bazı bilim insanları ayrıca, çocuklarda amipin burun ve beyin arasındaki bariyerden daha kolay geçebilmesi nedeniyle çocukların enfeksiyon kapma riskinin daha yüksek olabileceğini düşünüyor.

ÖLÜM ORANI YÜKSEK

Profesör Wright, "Bu bir kabus gibi, bir korku filmi gibi ya da bir Stephen King romanı gibi" diyor ve ekliyor:

"Bu hastalığa yakalanma olasılığınız çok düşük ama yakalanırsanız muhtemelen ölürsünüz." 

Hastalık erken evrede teşhis edilirse, doktorlar hastaları çeşitli ilaçlarla tedavi etmenin yanı sıra beyindeki şişmeyi azaltmaya yönelik önlemler de alıyorlar. Fakat yine de hayatta kalma oranı son derece düşük.

Fakat Hindistan'ın güney eyaletlerinden, popüler bir turizm merkezi Kerala'daki son salgın, hastalığın ne kadar ölümcül olduğuna dair varsayımları sorgulattı. Communications Medicine dergisinde yayınlanan yeni bir araştırmaya göre, sonuçları bilinen 200 kişiden yarısından fazlası sağ kaldı. Bu oran, yaklaşık %3 olan geçmişteki sağ kalma oranının çok üzerinde.

TEDAVİ KONUSUNDA SON BULGULAR SEVİNDİRİCİ

Bulgular, beyin yiyen amip kaynaklı enfeksiyonların daha önce düşünüldüğü kadar tedavi edilemez olmayabileceğini gösteriyor. Araştırmanın arkasındaki uluslararası ekip, daha erken teşhis, sağlık çalışanları arasında daha fazla farkındalık ve daha tutarlı tedavi protokollerinin, sonuçların iyileşmesine katkıda bulunmuş olabileceğini belirtiyor.