Kazı Başkanı Muhammet Arslan: ‘asıl kapı’ Malazgirt değil Ani... Türkler Anadolu’ya buradan girmiş

UNESCO Dünya Mirası Listesi’nin önemli ören yerlerinden olan ve 2025’te 450 bin turisti ağırlayan Ani’yi, Kafkas Üniversitesi’nde Sanat Tarihi Bölüm Başkanlığı’nı yürüten Doç. Dr. Muhammet Arslan ile birlikte ziyaret ettik. 2019’dan beri kentin kazı başkanlığını üstlenen Arslan, son dönemde bulunan keşiflerden ortaya çıkarılan yeni bulgulara, ören yerine ilişkin yanlış bilinen bilgilere kadar pek çok konuya detaylarıyla değindi. Arslan, Türkiye-Ermenistan sınırının sıfır noktasında bulunan ve iki ülkeyi birbirinden ayıran Arpaçay Deresi’nin kenarında kurulan Ani ile ilgili şunları anlattı:

5 BİN YILLIK TARİHİ BİR ŞEHİR

“Ani, bir milyon metrekarelik bir alana sahip. Ülkemizdeki en büyük arkeolojik kazı alanı. Maalesef sponsorumuz yok. Yeni yeni popüler oluyor. Ani’nin Anadolu’daki Türk tarihi açısından önemi ortadayken temel eğitimdeki müfredatta yoktu. Daha bu yıl müfredata soktuk. Burası 5 bin yıllık bir şehir. Ani, çok stratejik bir konumda. Anadolu’ya geçişin ilk noktası. Bizans 19 yıl burayı yönetmiş ama Ani’nin en karanlık yılları da bu döneme ait. Özellikle kentte yaşayan Ermenilere zulmetmeye başlamışlar.

ALPARSLAN 1064’TE FETHETTİ

Sultan Alparslan, 1064’te Ani’yi fethetti. İlk iş olarak şehrin en büyük kilisesini camiye dönüştürdü. İlk cuma namazını da kendi imamlığında burada kıldırdı. Resmi tarih bilgimiz Türklerin Anadolu’ya giriş kapısı 1071 Malazgirt’tir. Ama doğru değil. Malazgirt’ten yedi yıl önce Alparslan zaten Anadolu’ya Ani’den girmişti. Türklerin Anadolu’ya açılan kapısı Malazgirt değil. Kapı burası. Ani, Anadolu’daki Türkistan tarihinin başlangıç noktası oluyor. İlk camimiz, ilk mescidimiz, ilk hamamımız, ilk çarşımız burada. 2024 kazılarında Türklerin Anadolu’da kayaya oyma olarak inşa ettiği bir mescidi ortaya çıkardık. Dolayısıyla Ani, hem Anadolu’daki Türk İslam tarihinin hem de Anadolu’daki Türk İslam şehirciliğinin başlangıç noktası.

MOĞOLLAR HALKI KILIÇTAN GEÇİRDİ

Selçuklular, bir şehirde olması gereken her eseri de Ani’ye kazandırdılar. Ani o dönem 100 binlere ulaşan bir nüfusa erişti. Ani’yi zenginleştiren, yüz binlere ulaşan nüfusu sağlayan şey ticaret. İpek Yolu’nun en önemli kollarından birinin başlangıç noktası. Kentteki Ermeniler de Selçuklularla birlikte huzura kavuşmuş. 1199’da Gürcü krallarının eline geçti. Moğollar barbarlıklarını Ani’de de yapmışlar. Yerle bir etmişler ve tüm Anilileri de kılıçtan geçirmişler. Kaynaklar aylar boyunca Arpaçay’ın kızıl aktığından bahsederler. 1534’da Kanuni Sultan Süleyman, Ani’yi Osmanlı topraklarına dahil ediyor.”

DÜNYADAKİ İLK SUDA DOĞUM BU HAMAMDA

“Türklerin Anadolu’da inşa ettiği ilk hamam burası. Kazısını bitirdik. Konservasyonunu yaptık. Daha da önemlisi dünyadaki ilk suda doğumun bu hamamda gerçekleştiğini iddia ediyoruz. Anili Türk ilim adamı Kadı Burhaneddin-i Anevi, ‘Enisü’l-Kulub’ kitabında, ‘Annem benden önce beş çocuk dünyaya getirmiş. Bana olan hamileliği çok sancılı geçtiğinden dolayı hekim tavsiyesiyle Ani’deki hamamda doğurmuş’ diyor. Biz de ‘Kazılarımızda küvet benzeri bir şey bulursak bu suda doğuma işaret edecek’ dedik. Çünkü Türk hamamlarında küvet olmaz. Ve taş küveti ortaya çıkardık. Bilimsel literatürde, dünyadaki ilk suda doğum 1803’de Fransa’da gerçekleşti diye yazar. Halbuki 12’nci yüzyılda Anadolu’da, Ani’de biz bunu uygulamışız. Bu da bize Türk tıbbının 12’nci yüzyılda ulaştığı seviyeyi gösteriyor.”

DARPHANE ARANIYOR

“Selçuklu darphanesinin iç kalede olduğunu düşünüyoruz. Ama maalesef Nikolay Marr orayı hallaç pamuğu gibi dağıtmış. Duvarda Büyük Selçuklu Devleti’ni sembolize eden bir aslan kabartması var. Çift başlı kartal Anadolu Selçukluları. Bizim bahsettiğimiz Büyük Selçuklular. Aslan kabartmasından dolayı Aslanlı Kapı diyoruz. Orta Çağ’da da en hareketli, en canlı ana kapının bu olduğunu düşünüyoruz.”

NİKOLAY MARR NE VARSA YOK ETMİŞ

Ani, 1877-1878 Osmanlı-Rus harbinde işgale uğruyor. Arslan, şehrin bu dönemde nasıl talan edildiğini şöyle anlattı: “Ruslar, 40 yıl burada kalmışlar ve kentteki ilk arkeolojik kazılar da o dönemde başlamış. Nikolay Marr adında bir bilimadamı, 14 yıl boyunca buradaki kazıları yönetmiş. Tabii amacı sistematik bilimsel bir kazı yapmak değil, Ani’yi mahvetmiş. Hıristiyan mimarisine ait ne varsa korumuş, Türk İslam mimarisine ait özellikle de kitabe gibi belge niteliği taşıyan ne varsa yok etmiş. Şehir 1918’de yeniden Osmanlılara bırakılmış. Ruslar geri çekilirken yerlerine Ermenileri yerleştirmişler. Aynı vandallığı Ermeniler de yapmış. Onlar da götürebildiklerini götürmüşler. Götüremediklerini Arpaçayı’na atmışlar. 1921’deki anlaşmalarla Ani, Türkiye Cumhuriyeti’ne bırakılmış.”

SURDAKİ GAMALI HAÇ

“Sur duvarındaki deseni, rehberlerimiz Nazilerle ilişkilendiriyor. Bu bizim Svastika dediğimiz Türk sanatında, özellikle halılarımızda, mezar taşlarımızda sıkça kullandığımız bir motif. Diğer adı Gamalı Haç. Çarkı feleğin ilkel halidir. Dünyanın dönüşünü sembolize eden bir motif.”

İLK TÜRK CAMİSİ

“Türklerin Anadolu’da inşa ettiği ilk Ebul Manuçehr Camisi. Duvarın üzerindeki kitabede ‘Bu caminin yapılmasını Sultan Melikşah emretti’ yazıyor. Bu kitabe Selçuklu varlığını kanıtladığı için Nikolay Marr duvarı yıkıyor. Bir seyyah bunu öncesinden fotoğraflıyor. O fotoğrafa da ulaştık.”