İş Sanat tan Bir Neslin Yükselişi sergisi

İş Sanat Kibele Sanat Galerisi, yeni sezonunu “Bir Neslin Yükselişi: Erken Cumhuriyet’te Yurtdışı Eğitim Seferberliği” sergisiyle açtı. Küratörlüğünü İzzeddin Çalışlar ve Hülya Öz’ün üstlendiği sergi, yurtdışı eğitim programının 1924-1954 arasındaki otuz yıllık dönemine odaklanıyor.

Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında tarım, eğitim, savunma, madencilik, enerji, kültür ve sanat gibi alanlarda ihtiyaç duyulan insan kaynağını yetiştirmek için başlatılan program, 1929 tarihli 1416 Sayılı Kanun ile sistemli hale geldi. Sınavlarda başarılı olan gençler devlet bursuyla yurtdışındaki üniversitelere gönderildi. Amaç, edindikleri bilgi ve deneyimi Türkiye’ye taşıyarak ülkenin geleceğini şekillendirecek bir kuşak yetiştirmekti:

“Sizleri birer kıvılcım olarak gönderiyorum; alevler olarak dönmelisiniz.” - Reisicumhur Gazi Mustafa Kemal Atatürk

Cumhuriyet’in sınırlı kaynaklarını gençlerin eğitimine ayırma kararlılığı ve Mustafa Necati, Hasan Âli Yücel gibi öncü maarif bakanlarının yürüttüğü eğitim seferberliği serginin başlangıç noktasını oluşturuyor. Anadolu’nun çeşitli kentlerinden zekâ ve çalışkanlıklarını sınavlarda gösteren gençlerin, ülkenin ihtiyaç duyduğu sahalarda, planlı bir şekilde nasıl yurtdışına gönderildiği, öğrenim hayatlarında maddi ve manevi olarak nasıl desteklendikleri, akademik başarılarının nasıl takip edildiği, bursiyerlere ait tarihi nesne ve belgeler üzerinden aktarılıyor. Bursiyer gençlerin mektup ve kişisel anlatılarından yola çıkarak yabancı bir ülkede öğrenim görmenin güçlükleri, İkinci Dünya Savaşı’nın ağır koşulları ve gençlerin yurda dönerek hizmet etme kararlılığı serginin ışık tuttuğu konular içinde yer alıyor.

İzzeddin Çalışlar, “Bugün Erken Cumhuriyet olarak tanımladığımız dönem, yakın tarih açısından çok katmanlı bir araştırma alanı. Bu sergi de İmparatorluktan Cumhuriyet’e dönüşüm projesinin bir katmanını ele alıyor. Atatürk’ün ‘Kıvılcımlar’ nitelendirmesiyle anılan devlet bursuyla yurtdışında yüksek eğitim hamlesi, şimdiye kadar defalarca kitaplara ve belgesellere konu oldu; ama bu projenin boyutları ve çıktıları, sınırlı sayıdaki üstün başarılı ve ünlü bursiyerin gölgesinde kaldı. Bu sergiyle bu döneme dair literatüre katkı yapmayı ve eğitim seferberliğinin asıl etki yarattığı bilimsel ve akademik alanlara dikkat çekmeyi hedefledik. 1921’de Kurtuluş Savaşı ortamında düzenlenen Maarif Kongresi’yle başlayan süreçte, 1924 ve 1929’daki yasal düzenlemeler ve dönemin öne çıkan bakanlarının uygulamalarıyla ortaya çıkan sistem, çağdaş uygarlığa erişim vaadinin bir yansıması ve ülkenin ihtiyaçlarını giderecek insan kaynaklarının yetiştirilmesini hedefliyor. Yaklaşık yirmi yıllık bir zaman diliminin bir nesli kapsıyor olmasından hareket ederek Cumhuriyet’in yetiştirdiği ilk nesle bakıyoruz ve liyakat, fırsat eşitliği ve denetim temelli bir projenin kimi çok tanınmış kimi ise görece gölgede kalmış kahramanlarını görüyoruz. Sergilediklerimizin kaynağının ise ikinci neslin mensupları olması ayrıca anlamlı,” diyor.

Gençlerin yurda döndüklerinde kalkınmada üstlendikleri sorumluluklar, serginin odak noktalarından birini oluşturuyor. Mezunların yurtdışındaki eğitimleri ile edindikleri bilgi birikimini yurda getirip kamu kurumlarının kadrolarını oluşturmaları, sanayi, tarım ve madencilik gibi alanlarda ilk milli yatırımlara öncülük etmeleri, Maden Tetkik ve Arama, Etibank, Karabük Demir Çelik ve Sümerbank gibi kurumlarda yöneticilik mertebesinde görevler üstlenmeleri, üniversite reformuyla çağdaş bilim dallarını Türkiye’ye getirmeleri, akademide yeni kürsüler açmaları, kamu laboratuvarlarının temellerini atmaları, sergi boyunca farklı noktalara yerleştirilmiş özgeçmiş kutuları içinde ziyaretçinin dikkatine sunuluyor.

Cumhuriyetin hem sanatçı hem sanat eğitmeni yetiştirme hedefiyle yurtdışına gönderdiği ve bugün Türk resminin ustaları arasında yer alan isimlere ait tablolar da ziyaretçilere Erken Cumhuriyet döneminde yurtdışı eğitim seferberliğinin kültürdeki yansımalarına dair ipuçları veriyor.

Sandıklardan çıkanlarla Cumhuriyet’in ilk çeyrek asrından bir kesit sunan bu sergi, devletin kısıtlı imkânlarını liyakat, fırsat eşitliği ve disiplin çerçevesinde insan kaynakları yatırımına yöneltmesinin bir örneklemi; bir kalkınma yolculuğunun başlangıç öyküsü.

Hülya Öz, “Sergide Genç Türkiye Cumhuriyeti’nin tam bağımsızlık yolunda ihtiyaç duyduğu nitelikli kadroları, eğitimi merkeze alarak nasıl yetiştirdiğini anlatıyoruz. Savaşların içinden geçen fakir bir ülkenin çocukları olmalarına rağmen 1416 Sayılı Kanun ile kendilerine devlet tarafından imkanlar sağlanmış bir neslin, liyakat, cesaret, güven ve en önemlisi vatan sevgisi temelinde canla başla çalışmasını, kendisinden bekleneni layıkıyla yerine getirişini ve dahi ötesine geçişini aktarmaya çalışıyoruz. Bizler babalarımızın yaşamlarına, ahlak, çalışkanlık ve adanmışlıklarına şahitlik etmiş temsilciler olarak devraldığımız idealist mirası günümüz hafızasına taşımayı hedefledik. Onların yaşadığı zorlu koşulları, bugünün gençlerine örnek ve umut olması için yeniden canlandırmak istedik. Bir araya gelerek sakladığımız anı, belge ve fotoğraflarla otuz yıllık bir eğitim ve gelişim sürecini aydınlatmaya gayret ettik. Sergimiz, genişleme potansiyeli olan kapsamlı bir projenin aşamalarından biri,” diyor.

Atatürk’ün, “Ey yükselen yeni nesil,” diyerek seslendiği ilk kuşakların emeğine ve mirasına bir saygı duruşu olarak, çocuklarının ve aile üyelerinin sakladığı anılarla hazırlanan serginin tasarımını Tetrazon Sergi Tasarım’dan Burçak Madran yaptı.

“Bir Neslin Yükselişi: Erken Cumhuriyet’te Yurtdışı Eğitim Seferberliği” sergisi, 7 Mart 2027 tarihine dek Levent’teki İş Sanat Kibele Sanat Galerisi’nde ücretsiz olarak ziyaret edilebilir.