İran’da yeni dönem: Mücteba Hamaney ile ülkeyi nasıl bir süreç bekliyor? ‘Babasının devamlılığını sağlayacak bir isim ama…’

ABD ve İsrail'in saldırılarında Ayetullah Ali Hamaney’in öldürülmesinin ardından İran’da yeni dini liderin kim olacağı bir süredir tartışılıyordu.

Geçtiğimiz günlerde Uzmanlar Meclisi üyesi Ahmed Hatemi, devlet televizyonuna yaptığı açıklamada, Ali Hamaney’in yerine geçecek ismin belirlenmesi sürecinde sona yaklaşıldığını söylemişti. Devlet televizyonuna konuşan Hatemi, “Yeni lider en kısa sürede belirlenecek, sonuca yaklaştık; ancak ülkedeki durum savaş halidir” ifadelerini kullanmıştı.

Hatemi’nin açıklamaları, ülkede güvenlik koşullarının olağanüstü seyrettiği bir dönemde liderlik sürecinin hız kazanabileceğine yönelik değerlendirmeleri de beraberinde getirmişti ve öyle de oldu. Ardından yeni liderin açıklanacağı iddiaları gündeme düştü ve sonunda İran yeni liderini belirledi: Mücteba Hamaney!

SON GÜNLERDE MÜCTEBA HAMANEY İSMİ ÖN PLANA ÇIKMIŞTI
Aslında birkaç gün öncesine kadar New York Times’a göre en güçlü aday olarak Mücteba Hamaney öne çıkıyordu. Ancak “Mücteba Hamaney’in seçilmesi değişim arayan İranlıları öfkelendirebilir” yorumları da yapılıyordu.
Tam bu tartışmalar sürerken konuyla ilgili muhalif yayın organı Iran International Mücteba Hamaney’in ülkenin yeni dini lideri olarak seçildiği iddiasını ortaya atmıştı. Uzmanlar Meclisi’nin açıkladığı Mücteba Hamaney ismiyle de bu iddiaların doğruluğu kanıtlanmış oldu.

DEVRİM MUHAFIZLARI’NIN DESTEĞİNİ ARKASINA ALABİLİR
Mücteba Hamaney, zaten babasının ölümü sonrası olası bir askerî yönetime dayalı geçiş senaryosunun merkezinde görülüyordu. Devrim Muhafızları’nın desteğini arkasına alması hâlinde, iktidarın fiilen askerî konseyler aracılığıyla şekillendiği bir düzenin kurulabileceği değerlendiriliyordu.
Bu noktada ise akla gelen soru şu: Yeni lider Mücteba Hamaney ile süreç nasıl şekillenebilir?

ÖNCEDEN TEPKİLER VARDI AMA SAVAŞ KOŞULU SÜRECİ DEĞİŞTİRDİ

Mücteba Hamaney ismi ilk gündeme geldiğinde konuyu İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından Oral Toğa’ya danışmıştım. Toğa, geçmişte bu sürecin çokça tartışıldığını ama şahlık dönemini andırdığı için babadan oğula geçiş ihtimalinin tepkiyle karşılandığını hatırlatmıştı. 
Uzman isim, “Çünkü devrim şahlığı yıktı; dolayısıyla böyle bir durum İslam Cumhuriyeti’nin ruhuna aykırı görülüyor” ifadelerini kullanmıştı.
Genel olarak itirazların ideolojik zemine dayandığını da kaydeden Toğa, mevcut güvenlik ortamının ise farklı ihtimalleri gündeme getirdiğini söylemişti: “Sonuç olarak şu an bir savaş koşulu var. Böyle bir ortamda oldu bitti gibi bir durum ihtimali de çok düşük görünmüyordu."
Görünen o ki savaş koşulu herkesi Mücteba Hamaney isminde birleştirdi. Şimdi ise İran’da çok farklı bir sürecin kapısı aralandı.
‘BABASININ DEVAMLILIĞINI SAĞLAYACAK BİR İSİM’
Mücteba Hamaney ile dinî meşruiyet çerçevesinin korunma ihtimali yüksek gibi duruyor. Ancak akla şu sorular geliyor: Karar alma süreçleri nasıl şekillenir? Yeni bir yapı görebilir miyiz?
Bu soruma Oral Toğa, “Mücteba Hamaney babasının devamlılığını sağlayacak bir figür. Babası ne çizgide duruyorsa, etrafında kimler varsa Mücteba Hamaney de aynı isimlerle devam edebilir” ifadelerini kullandı.
Mücteba Hamaney’in çevresindeki kadrolara da dikkat çeken Toğa, “Mücteba Hamaney, İran-Irak Savaşı sırasında 17 yaşındayken cepheye gitti. Muhammed Resulullah Ordusu'nun Habib ibn Mazhar Taburu'nda görev yaptı. Bu taburdaki arkadaşları sonrasında Devrim Muhafızları istihbaratı ve başka özel birimlerde görev aldı. Önemli noktalara hep buradan arkadaşlarını yerleştirdi” dedi.
Toğa, savaş yıllarında kurulan ilişkilerin zamanla devlet kademelerinde etkili bir dayanışma ağına dönüştüğünü belirterek, “Cephe arkadaşlığı bürokrasinin üst kademesinde kader arkadaşlığına döndü” yorumunu yaptı.

UZLAŞMA ARAYIŞINA GİRMEYECEĞİ YÖNÜNDE BİR İŞARET OLARAK YORUMLANABİLİR
Resmî bir göreve hiç aday olmayan ve halk oylamasına girmeyen Mücteba Hamaney, buna rağmen yıllardır dini liderin en yakın çevresindeki etkili isimlerden biri olarak biliniyor. Özellikle İran Devrim Muhafızları Ordusu ile kurduğu yakın ilişkilerle dikkat çekiyor.
Al Jazeera’de yer alan bir haber göre, analistler Mücteba Hamaney’in liderliğe yükselmesini, İran yönetimindeki daha radikal ve sertlik yanlısı grupların etkisini koruduğunun göstergesi olabilir. Böyle bir senaryonun, Tahran yönetiminin kısa vadede Batı ile müzakere veya uzlaşma arayışına girmeyeceği yönünde bir işaret olarak yorumlanabileceği belirtiliyor.
KAMUOYUNDAN UZAK BİR PROFİL
56 yaşındaki Mücteba Hamaney, bugüne kadar liderlik meselesi hakkında kamuoyu önünde herhangi bir açıklama yapmadı. İran’da dini liderliğin babadan oğula geçmesi ihtimali, 1979 İslam Devrimi öncesindeki Pehlevi monarşisini çağrıştırabileceği için oldukça hassas bir konu olarak değerlendiriliyor.
Hamaney, siyasi ve dini alanda etkili bir figür olmasına rağmen uzun yıllardır kamuoyundan uzak bir profil çiziyor. Kamuya açık konferanslar vermediği, cuma hutbeleri okumadığı ve siyasi konuşmalar yapmadığı için birçok İranlı onun sesini dahi hiç duymadığını ifade ediyor.
PROTESTOLARIN BASTIRILMASINDA ROL ALDIĞI İDDİALARI

Yaklaşık 20 yıldır hem ülke içindeki reformist çevreler hem de yurt dışındaki muhalifler, Mücteba Hamaney’i İran’daki protestoların sert şekilde bastırılmasıyla ilişkilendiriyor.
Özellikle 2009 yılında Mahmud Ahmedinejad’ın tartışmalı şekilde yeniden cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından başlayan protestolarda seçimlere müdahale edildiği ve Devrim Muhafızları’na bağlı paramiliter güçlerin protestoculara karşı kullanılmasında rol oynadığı iddia ediliyor.
İran yönetimi ise geçmişte olduğu gibi bu tür olayların arkasında ABD ve İsrail tarafından desteklenen ‘isyancı gruplar’ ve ‘teröristlerin’ bulunduğunu savunuyor.
DEVRİM MUHAFIZLARI İLE YAKIN İLİŞKİLER
Gençlik yıllarından itibaren İran Devrim Muhafızları ile yakın ilişkiler kurduğu bilinen Mücteba Hamaney’in, 1980’lerdeki İran-Irak Savaşı sırasında Habib Taburu’nda görev yaptığı ve çeşitli operasyonlara katıldığı belirtiliyor.
Batı medyasında yer alan bazı haberlere göre Hamaney’in, İran’a uygulanan yaptırımlar döneminde farklı ülkelerde varlıkları bulunan geniş bir ekonomik ağ kurduğu da iddia ediliyor. Bu ağ aracılığıyla milyarlarca dolarlık finansal işlemlerin gerçekleştirildiği öne sürülse de söz konusu iddialar hakkında resmî bir doğrulama bulunmuyor.