İran krizinde kördüğüm çözülür mü

Washington Hürmüz’ün koşulsuz açılmasını ve nükleer sınırlama isterken, Tahran kalıcı güvenlik garantisi olmadan anlaşmaya yanaşmıyor. Uzmanlara göre “kontrollü gerilim” hattında ilerleyen süreçte nükleer ve Hürmüz konularının yanı sıra bir diğer engel İsrail.

ABD Başkanı Donald Trump’ın İran savaşında 7 Nisan’da ilk olarak iki hafta süreyle ilan ettiği, ardından süresiz olarak uzattığını duyurduğu ateşkeste dün bir ay doldu. Geride kalan bir aylık sürede özellikle Trump, sürekli olarak “anlaşmaya yakınız ama anlaşamazsak vururuz” söylemini tekrar ederken, ne taraflar arasında gidip gelen tekliflerde sonuç alınabildi ne de sahada gerilimin tırmandığı görüldü. Tarafların şartlarında geri adım atmamasıyla süreç kördüğüme dönüştü. İran Hürmüz Boğazı’ndaki karşılıklı ablukanın aynı anda kaldırılması ve geçişler için yeni bir hukuki statü belirlenmesini isterken nükleer dosyasını ayrıca görüşmeyi talep ediyor. ABD ise Hürmüz’ün koşulsuz açılması ve İran’ın nükleer faaliyetlerini 20 sene ile kısıtlamasında ısrarcı. İki taraf da zamanla artan baskının karşı tarafı geri adım atmaya zorladığını öngörüp tavizi karşısındakinden bekliyor. Peki “ne savaş ne barış” belirsizliği sürecek mi yoksa Washington ve Tahran geri adım atarak anlaşma masasına oturacak mı? Uzmanlar Hürriyet’e değerlendirdi.

İRAN’IN DERDİ KALICI BARIŞ

İran Araştırmaları Merkezi Başkanı Doç. Dr. Serhan Afacan’a göre İran’ın geri adım atmamasındaki temel etken ABD’nin ve İsrail’in gelecekteki olası savaş tehdidinin sürmesi. “ABD’nin tehdidi sürdükçe İran geri adım atamaz. Tahran, başından itibaren ‘ateşkesi değil savaşı tümden bitirecek bir anlaşmayı görüşürüz’ tavrı sergiliyor” diyen Afacan, Tahran yönetiminin olası barış anlaşmasına “gelecekte yeni bir saldırı olmayacağı garantisinin eklenmesini” istediğini hatırlatıyor.

ABD GEVEZELİK EDİYOR

Tahran tarafında “Meclis Başkanı Muhammed Kalibaf ve Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan gibi isimlerin bir anlaşma sağlanmasından yana” olduğunu belirten Afacan, Trump’ın “anlaşmaya yakınız” çıkışlarına Tahran’dan gelen yalanlamaları ise, “İranlılar müzakerelere ‘Biz bazı konuları bir şey elde etmeden masaya getiriyoruz ama bunlar; karşılığında bir şey aldığımızda anlaşmaya dönüşür’ şeklinde bakarken ABD tarafında ise korkunç bir gevezelik var. Tahran’ın yalanlamalarının arkasında ‘Biz ortak bir metinde anlaşmadığımız sürece asla bir anlaşma görüntüsü vermeyiz’ tavrı var” sözleriyle açıklıyor.

‘İRAN İÇİN KIYAMET OLUR’

Ancak Afacan, İran’ın taviz vermesine neden olabilecek unsurlar olduğuna da dikkati çekiyor. “Trump’ın İran’ın enerji altyapısını hedef alma tehdidi İranlılar için bir kıyamet senaryosu” diyen Afacan’a göre “İranlılar savaş devam ederse telafisi zor bir durumla karşı karşıya kalacaklarının farkında”. Bu nedenle Tahran yönetiminin nükleer kapasite sınırlaması konusunda kapsamlı tavizler vermeye açık olduğunu anlatan Afacan, Hürmüz konusunda da yansıttığı kadar sert bir duruşu olmayacağı görüşünde: “İranlılar Hürmüz’ün statüsünü kalıcı olarak değiştirdiklerini ısrarla söyleseler de Tahran yönetiminin Hürmüz’ü bir koz olarak kullandığını düşünüyorum.”

İSRAİL CİDDİ ENGEL

Hem İran hem de ABD tarafında anlaşma konusunda bir gayret olduğunu belirten Afacan, “Tarafların müzakerelerin sonucunda bir anlaşmaya ulaşacaklarını öngörüyorum.Gidişatın anlaşmaya varma yönünde olduğu kanaatindeyim” yorumunu yapıyor. Ancak Afacan’a göre dikkat edilmesi gereken değişken İsrail: “İran-ABD denkleminden bahsederken İsrail’i gözden kaçırmamak lazım. Ben savaşın başından bu yana İsrail’in paradigmasının hâkim olduğunu düşünüyorum. İşlerin bu noktaya gelmesinin en büyük kazananı Tel Aviv olduğu için anlaşma masasının devrilmesi ve yeni bir müdahale için baskısını sürdürüyor.”

‘WASHINGTON’UN PLANI YOK’

İstanbul Kent Üniversitesi Siyaset Bİlimi ve Uluslararası İlişkiler bölümünden Prof. Dr. Yaşar Onay’a göre “ortaya çıkan tablo klasik anlamda bir ateşkes değil, askeri baskı ve diplomatik belirsizliğin iç içe geçtiği kontrollü gerilim”. “Savaş tam olarak bitmese de kontrolden çıkmasının yaratacağı maliyetin tarafları düşündürdüğünü” vurgulayan Onay, “Washington başlangıçta İran içindeki çözülme ihtimalini olduğundan fazla ciddiye aldı” diyor. “Şimdi ortaya çıkan tablo şu: ABD’nin askeri üstünlüğü açık ama bunun siyasi sonuca dönüşmesi o kadar kolay değil. Washington’un şu aşamada çok net bir ‘çıkış planı’ olduğunu düşünmüyorum” diyen Onay, mevcut ABD stratejisinin sonuç garantili olmadığı görüşünde: “Baskıyı artırarak İran’ı masada taviz vermeye zorlayan bir strateji izleniyor ama sonucun garanti olmadığı bir süreç var. Bu yüzden Trump’ın söylemlerinde sürekli aynı döngüyü görüyoruz.”

TRUMP’IN DERDİ İÇ SİYASET

Onay’a göre ABD tarafındaki belirleyici faktörler Trump’ın iç siyasi hesaplarıyla paralel. ABD Kongresi’nin şu aşamada Trump’ın yeni bir saldırı dalgası başlatmasında “tek başına belirleyici” olmadığını belirten Onay, “Trump’ı asıl düşündüren konu iç politika dengesi. Seçim döneminde ‘ABD’nin sonsuz savaşlardan çıkması gerektiğini’ söyleyen Trump, krizi büyütür ve ülkeyi büyük ölçekli bir savaşın içine sürüklerse ciddi bir kamuoyu baskısı oluşabilir. Kasım ayındaki ara seçimler bu bağlamda Trump’ın hesapları arasında. Krizin şiddetlenerek uzaması Kongre baskısını da görünür hale getirir” yorumunu yaptı.

ANLATABİLECEĞİ TAVİZİ VERİR

“Trump’ın Barack Obama dönemindeki nükleer anlaşmayı beğenmeyerek çekilmişken bu noktada kendi kurduğu siyasi söylemle çelişecek bir geri adım atmayacağı” görüşünde olan Onay, Trump’ın yalnızca ‘pazarlayabileceği’ bir taviz vereceğini söylüyor: “Ancak masada kendi seçmenine ‘zafer’ diye sunabileceği sembolik bazı kazanımlar elde ederse, bunu yeni bir anlaşma modeli gibi pazarlamaya çalışabilir. Burada mesele geri adım atmak değil; geri adımı nasıl anlatacağı”.

SÜREKLİ ERTELEME

Onay’a göre sahada yeni bir kriz ortaya çıkmadığı takdirde, “uzun süreli bir düşük yoğunluklu yıpratma süreci” görebiliriz ancak “Amerikan askerlerine yönelik saldırılar ya da Hürmüz Boğazı’ndaki krizin eşik atlaması ABD’yi yeniden yüksek yoğunluklu saldırı seçeneğine” yönlendirebilir.