İran ın kurumsal zırhı ve bitmeyen devlet refleksi Dış Haberler

Ancak İran’ın tarihi ve hayatta kalma yaklaşımı farklıdır. Günümüz yönetimleri arasında görünür yetkiyi İran’daki dini lider makamı kadar tek bir ofiste toplayan az sayıda sistem vardır. Dini meşruiyet, silahlı kuvvetlerin komutası ve nihai siyasi hakemlik bu makamda birleşir.

Fakat görünürlük kırılganlıkla karıştırılmamalıdır. Bu makam, yalnızca lidere hizmet etmek için değil, aynı zamanda onu sınırlamak, denetlemek ve gerekirse ondan sonra da varlığını sürdürmek üzere tasarlanmış yoğun bir kurumsal ağın tepesinde durur. İran İslam Cumhuriyeti sadece dini söylemle süslenmiş kişisel bir rejim değildir. Liderlik değişimlerini planlamak için ciddi yatırım yapmış bir sistemdir. Baskı altındayken dağılmak yerine kenetlenmek üzere tasarlanmıştır.

Tarihsel Travma ve Devlet Refleksi

İran’ın siyasi davranışları, yönetici elitin tarihi ne kadar derin biçimde okuduğu anlaşılmadan kavranamaz. İran devleti yüzyıllar boyunca tekrar tekrar siyasi boşluk dönemleri yaşamıştır ve siyasal tahayyülü bu deneyimlerle şekillenmiştir. Her kriz, bilinçli ya da içgüdüsel biçimde geçmişteki çöküşlerle kıyaslanır.

Kaçar Hanedanı’nın düşüşü, Safevilerin İsfahan’ın işgalinden sonra çöküşü, Nadir Şah’ın ölümünden sonraki kaos ve Kerim Han Zend’in ölümünü izleyen iç savaşlar aynı dersi vermiştir: Açık ve net bir lider yoksa ülke parçalanma riskiyle karşı karşıyadır.

1979 Şii devrimini gerçekleştirenler için liderlik değişimi sorunu soyut bir fikir değil, tarihten gelen gerçek bir uyarıydı. İlk dini lider Ruhullah Humeyni, en üst otoriteyi ortadan kaldırmak yerine onu sistemin bir parçası haline getirdi. 1979’daki yoğun tartışmalar, geçmişteki çöküş kalıplarının nasıl önleneceği sorusuna anayasal cevaplar üretti: Her büyük kurum, tarihin ortaya çıkardığı belirli bir riski çözmek için kuruldu.

Kurumsal Zırh: Üst Üste İnşa Edilmiş Güç Katmanları

Anayasayı Koruyucular Konseyi, siyasi savrulmaları engellemek ve yasaların İslami ilkelere uygunluğunu sağlamak için oluşturuldu. Uzmanlar Meclisi, dini lideri seçme ve denetleme görevini üstlenerek denetimsiz güç yoğunlaşmasını önlemeyi amaçladı. Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi (Maslahat Konseyi), kurumsal tıkanıklıkları çözmek için kuruldu; üst düzey anlaşmazlıklar yaşandığında sistemin işlemesini garanti altına almak üzere tasarlandı.

Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) ve istihbarat kurumları ise devrimi hem içeriden hem dışarıdan korumak için yapılandırıldı; hem yabancı tehditleri hem de iç huzursuzlukları denetlemekle görevlendirildi.

Bu bilinçli şekilde tasarlanmış örtüşen kurumlar ağı, yalnızca katman eklemek için değil, dayanıklılık sağlamak için oluşturuldu: Bir parça zayıflarsa diğerleri devreye girebilsin diye. Amaç, ülkenin hayatta kalmasını tek bir kişiye bağlamamaktı. Humeyni bunu açıkça ifade etmişti: İslam Cumhuriyeti’ni korumak, ne kadar önemli olursa olsun herhangi bir kişiyi korumaktan daha önemlidir. Bu düşünce tarzı hâlâ liderlerin davranışlarını şekillendiriyor.

İlk Sınavlar ve Sistem Hafızası

Sistem ilk büyük sınavını erken dönemde verdi. Cumhurbaşkanı Ebulhasan Benisadr’ın azledilmesinden sonra, Cumhurbaşkanı Muhammed Ali Recai ve Başbakan Muhammed Cevad Bahonar seçildiler ancak bir ay içinde suikasta kurban gittiler. Buna rağmen 50 günden kısa sürede Hamaney cumhurbaşkanı oldu; rejim kriz anında yeni liderler bulabildiğini gösterdi.

Sekiz yıl sonra Humeyni öldüğünde de aynı yaklaşım işledi. Humeyni’nin karizmasına ve dini mertebesine sahip olmayan Hamaney, beklendiği için değil, rejimin kurumları uzlaştığı için dini lider oldu.

Son gelişmeler de bu ilkeyi doğruladı. Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi’nin 2024’teki helikopter kazasında ölümü sonrası anayasal kurallar derhal uygulandı. Yetki devri sorunsuz gerçekleşti, seçimler hızla yapıldı ve sistem istikrarını korudu. Kriz kaosa yol açmak yerine ani liderlik değişimine hazırlık niteliği taşıdı.

Anayasal Senaryo: 111. Madde ve Geçici Konsey

İran Anayasası liderin ani kaybını açıkça öngörür. 111. maddeye göre dini lider ölür ya da görevini yapamayacak hale gelirse yetki derhal cumhurbaşkanı, yargı erki başkanı ve Maslahat Konseyi aracılığıyla seçilen kıdemli bir din adamından oluşan geçici konseye devredilir. Amaç sistemi değiştirmek değil, liderliği istikrarlı biçimde sürdürmektir.

Anayasa bir sonraki liderin niteliklerini sıralar, ancak seçimi katı bir dini çizgiye bağlamaz. Bu esneklik, halefiyet sürecini yalnızca dini değil, müzakereye dayalı ve istikrar odaklı bir süreç haline getirir.

IRGC Faktörü ve “Görünmeyen Elek”

Resmî olarak Uzmanlar Meclisi oylama yapar; ancak gerçek kararlar genellikle önceden şekillenir. Üç gayriresmî aşama adayları daraltır. IRGC resmi olarak dini lideri seçmez ama hangi risklerin kabul edilebilir olduğu konusunda önemli etkiye sahiptir. Savunma kapasitesini ya da ulusal birliği zayıflatabilecek adaylar genellikle destek bulmaz.

İran’da, Kum merkezli dini ağlar ve güvenlik bürokrasisi arasındaki denge belirleyicidir. Yeni liderin, kıdemli din adamlarından en azından zımni onay alabilecek bir teolojik profile sahip olması gerekir.

Batı ve Arap Raporları Ne Diyor?

ABD’de RAND Corporation ve çeşitli üniversite merkezlerinin yayımladığı raporlar, İran sistemini “kişisel diktatörlükten çok kurumsal-ideolojik bir hibrit yapı” olarak tanımlıyor. İngiltere merkezli Chatham House analizleri, İran’da “elit içi denge mekanizmalarının” kriz anlarında devreye girdiğini vurguluyor. Almanya’da SWP (Stiftung Wissenschaft und Politik) raporları ise IRGC’nin ekonomik ve güvenlik alanındaki ağırlığının, ani çöküş senaryolarını zorlaştırdığını belirtiyor.

Arap dünyasında özellikle Körfez merkezli düşünce kuruluşları, İran’daki liderlik değişiminin dış politikada sertleşme riskini artırabileceğine dikkat çekiyor. İran içindeki reformist ve muhafazakâr çevrelerde yayımlanan analizlerde ise asıl kırılganlığın ekonomik baskı ve toplumsal memnuniyetsizlikten kaynaklandığı, ancak bunun dahi “devlet refleksi” ile yönetildiği savunuluyor.

Şehadet Anlatısı ve Siyasi Konsolidasyon

Halefiyet sürecinde yalnızca dini ve güvenlik unsurları değil, anlatı da önemlidir. Liderin nasıl öldüğü, sonrasını etkiler. Savaşta ölüm, “şehadet” anlatısını güçlendirebilir ve yalnızca kararlı ve güçlü görülen isimlerin öne çıkmasına yol açabilir.

En hassas dönem muhtemelen yeni lider seçilmeden önce değil, seçildikten sonra yaşanır. Yeni yönetim içerde otoritesini, dışarda ise istikrarını hızla kanıtlamak zorundadır. Devrim ve belirsizlikle şekillenmiş ülkelerde bu kanıt sembollerle değil, eylemlerle verilir.

Rejim mi, Devlet mi?

İran sıklıkla bireylere sıkı sıkıya bağlı bir siyasi düzen olarak tasvir edilir. Oysa 1979 sonrası ortaya çıkan mimari farklı bir mantıkla şekillenmiştir; devrim deneyiminin kendisine dayanır. Humeyni bu hiyerarşiyi İran siyasal elitleri arasında sıkça aktarılan bir sözle özetlemiştir: “İslam Cumhuriyeti’ni korumak, herhangi bir bireyi korumaktan daha önemlidir; o birey Zamanın İmamı bile olsa.” Bu, Şiiliğin 12. İmamı Muhammed el-Mehdi’ye bir atıftır.

Sistemin her zaman bu ilkeye sadık kalıp kalmayacağı belirsizdir. Ancak Tahran’da bir liderlik değişiminin bir son değil, kurumların hayatta kalma kapasitesini gösterme fırsatı olarak görülmesi beklenmelidir.

Ve belki de asıl ironik olan şudur: Dışarıdan bakıldığında “lideri hedef al, rejim çöker” formülü hâlâ cazip görünebilir. Fakat İran örneği, devlet refleksi ile inşa edilmiş bir sistemin, en azından kısa vadede, bir kişiden ibaret olmadığını göstermeye devam ediyor.