İran için dönüm noktası... Yeni lider kim olacak

Ruhani lider Ali Hamaney’in İsrail saldırısında öldürülmesinin ardından 40 günlük yas ilan edilen İran’da gözler savaşın gölgesinde başlayacak liderlik yarışına çevrildi. Beyaz Saray yönetiminin, ocak ayında Venezuela Devlet Başkanı Nicolas Maduro’ya yönelik operasyon sonrasında Washington ile temas kanallarını açık tutan Delcy Rodriguez’in iktidarı devralmasına benzer bir ‘kontrollü geçiş’ formülünü tercih edebileceği konuşuluyor. İran’ın anayasal yapısı, dini hiyerarşisi ve Devrim Muhafızları’nın ağırlığı, bu beklentinin sahada karşılık bulmasını zorlaştırabilir.

ÜÇLÜ KONSEY DEVRALDI

İran Anayasası’nın 111’inci maddesi gereği Hamaney’in ölümüyle birlikte üçlü bir geçici liderlik konseyi devreye girdi. Reformist Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Yargı Erki Başkanı Gulamhüseyin Muhsini Ejei ve Anayasayı Koruyucular Konseyi’nden seçilen Ali Rıza Arafi, yeni lider belirlenene kadar “liderlik makamının tüm yetkilerini” üstlendiğini duyurdu. Ancak bu yapı yalnızca geçici bir mekanizma. Nihai kararı, 88 üyeli Uzmanlar Meclisi verecek. Tamamı Şii din adamlarından oluşan ve üyeleri sekiz yılda bir seçilen bu meclis, yeni ruhani lideri “en kısa sürede” belirlemek zorunda.

Zira İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi de Katar basınına yaptığı açıklamada, Ali Hamaney’in halefinin günler içinde seçileceğini açıklayarak, “Bir ya da iki gün içinde bir dini lider seçildiğini görebilirsiniz” ifadelerini kullandı.

HAMANEY İSİM VERDİ Mİ

Resmi çerçeve bu kadar net olsa da Tahran’daki asıl belirleyici aktörün rejimin güç merkezi olarak görülen Devrim Muhafızları Ordusu (DMO) olduğu yönünde güçlü bir kanaat var. Yeni liderin bu yapı ile uyumlu olması ya da en azından onun desteğini alması, görevi fiilen sürdürebilmesinin ön şartı olarak görülüyor. Bu nedenle ABD ve İsrail’in beklentisinin aksine daha katı bir liderin seçilebileceği riskine de dikkat çekiliyor. Öte yandan Hamaney’in olası bir ölüm senaryosuna karşı Yargı Erki Başkanı Ejei, saldırılarda öldüğü iddia edilen danışmanı Aliasker Hicazi ve Humeyni’nin torunu Hasan Humeyni’yi muhtemel adaylar olarak belirlediği iddia ediliyor.

Aday havuzu geniş görünse de fiili yarışın birkaç isim etrafında yoğunlaşması bekleniyor.

 Mücteba Hamaney Hamaney’in ikinci oğlu olan Mücteba, resmi bir devlet görevi bulunmamasına rağmen uzun süredir perde arkasındaki etkili figürlerden biri olarak anılıyor. Devrim Muhafızları ve Besic yapılarıyla güçlü bağlara sahip olduğu belirtiliyor. Ancak Hamaney’in makamın babadan oğla geçmemesi gerektiğine dair mesajlar verdiği iddiaları, Mücteba etrafında meşruiyet sorunu yaratıyor.

 Ali Laricani Ulusal Güvenlik Konseyi Başkanı olan Ali Laricani, son dönemde kriz yönetiminde öne çıkan isimlerden biri. Eski Meclis Başkanı ve eski Devrim Muhafızları mensubu olan Laricani’nin, savaş öncesi süreçte Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan’ın yetkilerini fiilen gölgede bıraktığı iddia ediliyor. Laricani dini hiyerarşide en üst mertebede olmasa da siyasi tecrübesi ve güvenlik bürokrasisiyle ilişkileri sayesinde “kriz dönemi yöneticisi” olarak öne çıkıyor.

 Hasan Humeyni İran devriminin lideri Ruhullah Humeyni’nin torunu olan Hasan Humeyni, sembolik meşruiyeti yüksek bir isim. Reformist çevrelerle daha yakın bir çizgide durduğu biliniyor.

 Gulamhüseyin Muhsini Ejei Mevcut Yargı Erki Başkanı olan Ejei, sert çizgide bir din adamı olarak biliniyor. Hem geçici liderlik konseyinde yer alması hem de Hamaney’in tercih ettiği isimler arasında sayılması, onu güçlü adaylardan biri haline getiriyor.

 Diğer adaylar Uzmanlar Meclisi ve Koruyucular Konseyi çevresinde etkili olan Ayetullah Alirıza Arafi, Muhsin Araki ve Haşim Hüseyni Buşehri gibi isimler de aday havuzunda anılıyor. Bu profiller daha çok kurumsal-dini devamlılığı temsil ediyor. Ancak askeri ve güvenlik bürokrasisiyle ilişkileri, belirleyici unsur olacak.

NETANYAHU’DAN BİR SOKAK ÇAĞRISI DAHA: FIRSATI KAÇIRMAYIN

 ABD ve İsrail İran’a yönelik saldırıların hedefini rejim değişikliği olarak açıklarken, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’dan İranlılara bir kez daha “sokağa çıkma” çağrısı geldi. İsrail’in başlattığı “Kükreyen Aslan” operasyonu sonrasında ilk kez açıklama yapan Netanyahu’nun sözleri yapay zekâyla Farsça’ya çevrildi. İran’a saldırıları arttıracaklarını söyleyen Netanyahu “İran’ın cesur halkının zulüm zincirlerinden kurtulması için gerekli koşulları yaratacağız. İran vatandaşları, bu fırsatı kaçırmayın” ifadesini kullandı.

‘REJİMİ DEVİRİN’

Netanyahu, “Pes etmeyin, çünkü sizin vaktiniz çok yakında gelecek. Sokaklara çıkmanız gereken an geldi, milyonlarca insan olarak sokaklara çıkın ve işinizi bitirin, hayatınızı çekilmez hale getiren terör rejimini devirin. Acılarınız ve fedakârlıklarınız boşuna olmayacak. Beklediğiniz yardım geldi. Yardım geldi ve şimdi tarihi bir görev için birleşme zamanı” ifadesini kullandı.

HALK İKİYE BÖLÜNDÜ

Sosyal medyada dini lideri Hamaney’in öldürülmesini dans ederek karşılayanlar olduğu gibi arkasından yas tutmak için meydanlarda toplananlar da oldu. Uzmanlar, ABD ve İsrail’in tek başına hava saldırılarıyla rejimi devirmesinin mümkün olmadığını, bu nedenle halk ayaklanmalarıyla rejimin devrilmesini teşvik edebileceği üzerinde duruyor. Öte yandan İran’da ABD ve İsrail’in beklediği an itibarıyla kitlesel bir isyan havası da oluşmuş değil. İranlılar kent meydanlarında ‘İmamızı öldürdünüz’ diye göz yaşı dökerken ABD ve İran saldırılarının toplumsal kenetlenmeyi sağlayabileceği de iddialar arasında.