İran ABD görüşmeleri neden İstanbul’da değil?

İran’ın İstanbul’da yapılmasına itirazı yüzünden neredeyse iptal edileceği söylenen ABD-İran görüşmeleri, iddialara göre etkili kimi Arap ülkelerinin Washington’a yönelik “ısrarlı telkinleri” sonucu bugün (6 Şubat) Umman’ın başkenti Muskat’ta yapılacak. Gelişme, ABD Donanması'na ait bir savaş uçağının geçen Salı günü bir Amerikan uçak gemisine yaklaştığı iddia edilen İran'a ait bir insansız hava aracını düşürmesinin ardından geldi.

Karışık bir manzara var karşımızda. Birkaç gün önce “çatışma” havası varken şimdi iki taraf da birbirleriyle “konuşabilir” durumda. Bir yandan müzakerelere karar verilmişken öte yandan ABD donanma saldırı grubu Batı Asya sularında konuşlandırılmış halde. Gerçekten karmakarışık bir görüntü bu.

Net olan tek şey, İran’ın görüşmelerin İstanbul’da yapılmasını istememesi. Başlangıçta yaşanan küçük bir krizin ardından İran’ın talebi kabul gördü. Türkiye’nin uzun zamandır kimi krizlerde soyunduğu “arabulucu” ya da “uzlaştırıcı” görünme çabası İran’ın itirazı yüzünden gerçekleşmedi böylelikle. ABD’ye bunu kabul ettiren İran’ın Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi memnuniyetini “gerekli tüm düzenlemeleri yaptıkları için Ummanlı kardeşlerimize minnettarım” açıklamasıyla belli de etti açıkça.

İran’ın İstanbul’u istememesinin birkaç nedeni var; İlki, İstanbul’da yapılacak görüşmelere çok sayıda Arap ülkesinin davet edilmesi elbette. Bu görüşme gündeminin hayli “çeşitli” olacağı anlamına geliyordu, ki İran bunu istemiyordu. Tek gündemli, yani “nükleer konularla sınırlı” bir görüşmeden yana çünkü. İran'ın bölge ülkelerinin dışlanmasını talep etmesinin ardındaki niyet hem bu hem de bölgedeki diğer ülkeler için öncelikli olan füzeler ya da vekil gruplar gibi konuları tartışmamak. Kendi açısından son derece haklı.

İkinci neden, Umman’ın çok uzun bir süredir ABD ile İran arasında dolaylı görüşmelerde gizli bir arabulucu olması. Bu ülkede ABD ile İran arasında daha önce de nükleer müzakereler gerçekleşmişti. İran doğal olarak bu yeni görüşmenin de öncekilerin devamı olmasını istiyor. Ayrıca Umman, 2015 İran nükleer anlaşmasına (JCPOA) yol açan tarihi müzakerelerde de önemli bir rol oynamıştı.

Üçüncü bir neden de şu olabilir; Türkiye’nin, ABD’nin son tehditleri karşısında İran’a destek verdiği doğrudur. Ancak ABD Başkanı Donald Trump’ın Recep Tayyip Erdoğan’ı “dediklerimi yapar” anlamına gelen ifadelerle övmesi İran tarafında İstanbul’u dezavantajlı duruma getirdi muhtemelen. İran İstanbul’da Türkiye’den de, davet edilen Arap liderlerden de ABD’nin isteklerine uyması konusunda baskı göreceğini düşünüyor olabilir.

İstanbul’da üçüncü tarafların katılmayacağı bir müzakere planlansaydı da İran’ın yine bunu kabul etmesi zor olurdu. Çünkü İran ile Türkiye birçok alanda karşı saflarda. Irak’ta, Azerbaycan’la ilişkilerde, elbette Suriye konusunda da. Tüm bunların İstanbul’da rahat hareket etmesine engel olabileceğini düşünmüş olabilir. Bunlara bir de Türkiye’nin diplomaside öne çıkmasını istememesi de eklenirse İran’ın tutumunu anlamak zor olmaz. Bunu dörödüncü neden sayabiliriz pekala.

Türkiye açısından ise, görüşmelere ev sahipliği yapamamak herhalde pek bir sevimsizdir. İran’ın İstanbul’a gelmesini sağlayacak güveni sunamadığını da gösterir bu gelişme. Bu Türkiye’nin ilk kez karşılaştığı bir durum da değildir bu arada. ABD-İran görüşmelerinde “ev sahipliği” yapma fırsatını kaçırdığı gibi bazı arabuluculuk girişimlerinden de istediği sonucu alamadı bilindiği gibi. Reddedilen önemli arabuluculuk girişimleri arasında Ukrayna ile Rusya arasındaki çatışmaya, Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki anlaşmazlığa, Somali ile Etiyopya arasındaki çatışmaya arabuluculuk yapma girişimleri sayılabilir.

Bugünkü ABD-İran müzakelerinin neler doğuracağını bekleyip göreceğiz.