İlk hafta yıkım ve maliyet getirdi... İran savaşı nereye gidiyor

ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a yönelik başlattığı hava saldırılarıyla başlayan çatışmalar bir haftayı geride bırakırken, savaşın bundan sonra nasıl bir yöne evrileceği belirsizliğini koruyor. İlk hafta İran’da 1332, İsrail’de 11 kişi ölürken, 6 ABD askeri de hayatını kaybetti. Çatışmanın ilk günlerinde İran’ın balistik füze ve kamikaze dronlarla gerçekleştirdiği yoğun misilleme saldırıları günler geçtikçe zayıfladı. ABD ve İsrail tarafı İran’ın hava savunma sistemlerinin ve füze rampalarının önemli bölümünün vurulduğunu açıklarken, buna karşın operasyonların maliyeti Washington ve Tel Aviv için hızla yükseliyor ve mühimmat tüketimi ciddi boyutlara ulaşıyor. Aynı anda Lübnan ve Irak’ta İran’a yakın milis grupların devreye girmesi ile ABD’nin İran içinde bazı muhalif unsurları sahaya sürmeyi değerlendirdiğine dair haberler, çatışmanın yalnızca iki ülke arasında kalmayabileceği yönündeki endişeleri arttırıyor. Tahran’da ise savaşın ilk gününde öldürülen İran’ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney’in ardından kimin lider olacağı savaşın gidişatını etkileyebilecek faktörlerden biri olarak görülüyor.

HEDEF VE YÖNTEM FARKI

Her ne kadar ABD Başkanı Donald Trump çelişkili açıklamalar verse de hem ABD hem de İsrail stratejik hedeflerini “İran rejimini devirmek” olarak açıklamıştı. Bunun için Tahran’ın askeri kapasitesini ortadan kaldırmaya yönelik yoğun saldırıları sürdüren ABD ve İsrail, rejim değişikliği için İran halkını sokağa dökerek iç karışıklık çıkarmayı planlıyordu. İran’da halkın sokağa inme ihtimalinin düşük görünmesi üzerine Washington, bölgedeki Kürt silahlı gruplara yönelirken, İran’ın amacı ise zafer kazanmaktan çok hayatta kalmak. Uzmanlara göre Tahran yönetimi savaşı uzatarak karşı tarafın maliyetlerini arttırmayı hedefliyor. Bunun yanı sıra Irak, Lübnan ve diğer bölgelerde İran’a yakın milis grupların devreye girmesi de Tahran’ın çatışmayı doğrudan bir cephe savaşından çıkarıp bölgesel bir vekâlet savaşına dönüştürme potansiyeline işaret ediyor. Bu stratejik hedefler göz önünde bulundurulduğunda savaş önümüzdeki dönemde üç farklı hat üzerinden devam edebilir.

MEVCUT DURUM DEVAM EDER

İlk senaryo, ABD ve İsrail’in İran’ın askeri altyapısını sistematik biçimde hedef aldığı uzun süreli bir hava savaşını sürdürmesi. Bu senaryoda Washington ve Tel Aviv’in ana hedefi İran’ın füze üretim kapasitesini kalıcı biçimde zayıflatmak olacak. ABD’nin B-2 bombardıman uçakları ve sığınak delici ağır mühimmat kullanarak yeraltı tesislerini hedef aldığı biliniyor. Ancak bu operasyonun maliyeti oldukça yüksek. Pentagon hesaplamalarına göre savaşın ilk dört gününün maliyeti yaklaşık 11 milyar dolar oldu ve bunun 5.7 milyar doları yalnızca İran’ın saldırılarını önlemek için kullanılan hava savunma sistemlerine harcandı. İran’ın düşük maliyetli dron saldırılarına karşı milyonlarca dolarlık füzeler kullanılması, uzun sürecek bir hava savaşında Washington ve Tel Aviv’i ekonomik olarak zorlayabilir.

ÇATIŞMALAR BÖLGEYE YAYILIR

İkinci senaryo ise çatışmanın bölgesel bir savaşa dönüşmesi. İran’a yakın milis gruplar Irak’ta ABD üslerini hedef alan saldırılar düzenlerken, Lübnan’daki Hizbullah’ın İsrail’e yönelik roket saldırıları da yeni bir cephe açılmasına yol açtı. İsrail bu saldırıların ardından Beyrut’un güney banliyöleri ve Lübnan’ın doğu bölgelerine hava saldırıları düzenledi. Aynı zamanda ABD İran içindeki Kürt muhalif grupları sahaya sürmeyi değerlendiriyor. Böyle bir gelişme, savaşın Irak, Lübnan ve hatta İran içindeki yeni cephelere yayılabileceği bir senaryoyu gündeme getirebilir.

MÜZAKERE YOLU AÇILIR

Üçüncü ve daha sınırlı ihtimal ise tarafların artan maliyetler nedeniyle çatışmanın dozunu düşürmesi ve kontrollü bir gerilim sürecine yönelmesi. Savaşın ekonomik maliyeti hızla artarken, enerji piyasaları üzerindeki riskler ve bölgedeki istikrarsızlık ihtimali uluslararası aktörlerin diplomatik baskısını arttırabilir. Bu durumda taraflar saldırıların yoğunluğunu azaltarak dolaylı müzakere kanallarına yönelebilir. İran’ın Hürmüz Boğazı üzerinden enerji piyasaları üzerinde baskı kurma potansiyeli ve ABD’de savaşın iç siyasi tartışma haline gelmesi, böyle bir senaryonun tamamen dışlanamayacağını gösteriyor. Hamaney sonrası İran’ın yeni liderinin belirlenmesi de çatışmanın yönünü belirleyebilecek faktörlerden biri.