GPS hepimizin hayatının bir parçası ama onu neredeyse hiçbirimiz tanımıyoruz Çocukları bile gerçeği bilmiyordu... Her şey bir rüya ile başladı

Küresel Konumlama Sistemi (İngilizce adıyla Global Positioning System ya da kısaca GPS) bugün hayatımızın merkezindeki teknolojilerin başında geliyor. En büyük ordulardan sıradan insanlara herkes, günümüzde yolunu bulmak için GPS'i kullanıyor.

Çok sayıda uydu, bir alıcı ve çeşitli algoritmalar kullanarak hava, deniz ve kara seyahatleri için konum, hız ve zaman verilerini senkronize eden bir navigasyon sistemi olan GPS, Amerika Birleşik Devletleri Uzay Gücü'nün mülkiyetinde bulunuyor ve Delta 31 Misyonu tarafından işletiliyor. GPS, sivillerin hayatında akıllı cihazların yaygınlaşmasıyla vazgeçilmez bir konuma yerleşti ancak bu teknolojinin kökleri 1950'li yıllara uzanıyor.

GPS'in temellerini atan ilk uzmanlardan biri olan matematikçi Dr. Gladys West, 17 Aralık günü ABD'nin Virginia eyaletinin Fredericksburg şehrinde hayatını kaybetti. 95 yaşındaki West'in kızı Carolyn West Oglesby ile yaşadığı ve evinde öldüğü bildirildi.

HAK ETTİĞİ ÖVGÜYÜ ALDIĞINDA 90'INA MERDİVEN DAYAMIŞTI

Virginia kırsalında çiftçi bir ailenin kızı olarak dünyaya gelen West, bir asra yaklaşan hayatı boyunca pek çok sosyal ve teknolojik dönüşüme şahit oldu. Bir siyahi olan West, ırk ayrımcılığından sivil haklar hareketine, hesap makinelerinden süper bilgisayarlara, kağıt haritalardan Google Maps'e yaşanan değişime tanıklık etti.

1950'li yıllardan itibaren uzun yıllar ABD Donanma Silah Laboratuvarı'nda çalışan West'in çizdiği Dünya'nın şekline ilişkin modeller, GPS'in gelişiminde kritik bir rol oynasa da yakın zamana kadar West'in adını bile bilen yoktu. West, çalışmalarının hak ettiği övgüyü aldığı sırada neredeyse 90 yaşındaydı.

Virginia Teknoloji Üniversitesi'nden jeofizikçi D. Sarah Stamps, The New York Times'a yaptığı açıklamada, "Dr. West'in matematik çalışmaları, gerçekten küresel konumlandırma sisteminin kurulmasının temelini oluşturdu. O, dünyayı hepimiz için daha kesin hale getirdi" dedi.

ABD TARİHİNİN İLKLERİ ARASINDA YER ALDI

West, ABD Başkanı Dwight D. Eisenhower'ın federal işyerlerinde ırk ayrımcılığını yasaklayan bir başkanlık kararnamesi yayınlamasından bir yıl sonra, 1956'da Virginia'nın Dahlgren şehrindeki Donanma Silah Laboratuvarı'na katıldı. Washington'un yaklaşık 80 kilometre güneyinde, Aşağı Potomac Nehri kıyısındaki tesisteki dört siyahi çalışandan biri olan West'in ilk görevi, bir el hesap makinesi kullanarak bombalama tablolarının doğruluğunu kontrol etmekti.

Dr. West, 2020 yılında yayımlanan otobiyografisi 'It Began With a Dream'de (Bir Rüya ile Başladı), mentalitesini "Benim gibi böyle bir fırsatı ilk elde edenlerden biriyseniz, sizi takip edecek herkes için bir öncü olursunuz. Sadece sorumluluklarınızı tatmin edici bir şekilde yerine getirebileceğinizi değil, beklentilerin ötesine geçip yüksek bir performans sergileyebileceğinizi de kanıtlamalısınız" sözleriyle özetliyordu.

West gerçekten de dediğini yaptı ve hızla ilerledi. 1960'ların başına gelindiğinde, gezegenlerin yörüngelerini daha iyi anlamak için Plüton'un Neptün'e kıyaslı hareketini izlemek üzere 5 milyar hesaplama yapacak bir bilgisayarı programlayan ekibin bir parçası oldu.

1970'LERDE SİSTEM GELİŞTİRİLİRKEN WEST'İN HESAPLARI KULLANILDI

İlerleyen zamanda matematikçilerden oluşan bir grubu yöneten West, o dönemin en güçlü bilgisayarlarından biri olan ve Stretch olarak bilinen IBM 7030'u kullanarak, yerçekimi değişikliklerini, gelgit kuvvetlerini ve okyanusların eğriliğini hesaba katarak Dünya'nın kesin şeklini hesapladı.

1970'lerin başında GPS'i geliştiren bilim insanları, West'in hesaplamalarını, GPS uydularının gezegenin yüzeyindeki kesin konumları belirlemesini sağlayan ve hala yaygın olarak kullanılan Dünya Jeodezik Sistemi'nin matematiksel çerçevesine dahil etti.

GPS'in geliştirilmesini yöneten Albay Bradford Parkinson The New York Times'a, "Cep telefonlarımızı veya daha gelişmiş GPS alıcılarını kullandığımızda, hesaplanan yörüngenin tüm bu bilgileri yansıttığını fark etmiyoruz. Bu bilgi ne kadar iyi olursa, uyduların yerini ve dolayısıyla nerede olduğumuzu da o kadar iyi biliriz" diye konuştu.

WEST HEP GİZLİ FİGÜRLERDEN BİRİ OLARAK KALDI

Bilimsel kuruluşlar, West'in GPS'in geliştirilmesindeki payını hiç gündeme getirmedi. NASA'nın uzay programındaki siyahi kadınların oynadığı rolün önemini geç de olsa gündeme taşıyan ve aynı isimli kitaptan uyarlanan 'Hidden Figures' (Gizli Sayılar) filminin 2016'da büyük ses getirmesinden sonra bile West gölgede kalmaya devam etti. Hikayesini ortaya çıkaran şey ise bir tesadüf oldu.

West, 2018 yılında, üniversite yıllarında üyesi olduğu kız öğrenci kulübü Alfa Kappa Alfa'nın bir etkinliğine katıldı ve biyografik formunda GPS'in icadına yardım ettiğini belirtti. West'i yıllardır tanıyan bir başka mezun, Gwen James, bu habere çok şaşırdı.

The New York Times'a, "Böyle bir şeyden hiç haberim yoktu. 'Gizli kalmış siyahi bir kadın daha varmış demek ki' diye düşündüm" diyen James, etkinliğin ardından West'e hikayesini kamuoyuna duyurması konusunda yardım etmeyi teklif etti. West'in cevabı, "Sence biri bununla ilgilenir mi?" oldu.

GERÇEĞİ ÇOCUKLARI BİLE BİLMİYORDU

Bunun üzerine James, West'in kızı Carolyn'le iletişime geçerek, annesinin hikayesinin nihayet anlatılmasının önemli olduğunu düşündüğünü söyledi. Carolyn, "Ne hikayesi?" dedi James'e...

Anlaşılan o ki West, çocuklarına işinden hiç bahsetmemişti. Bunun en önemli sebebi işinin gerektirdiği gizlilikti. Dahası 1990'ların başında GPS cihazları yaygınlaşmakla birlikte West'in neslindeki kadınlar, kariyerleri ne kadar ilginç olursa olsun, bununla övünmeyecek şekilde yetiştirilmişlerdi. James, "Sadece işlerini yaparlardı. Karşılığında hiçbir şey beklemezlerdi" diye konuştu.

James, West'in hikayesini paylaşmak için Fredericksburg'da yayımlanan The Free Lance-Star gazetesi muhabiriyle iletişime geçti. Gazetenin haberi, dünyanın dört bir yanından ilgi gördü. Ardından ödüller geldi.

West, 2018 yılında Hava Kuvvetleri'nin Uzay ve Füze Öncüleri Ödülü'nü aldı. Üç yıl sonra, Londra'daki Kraliyet Mühendislik Akademisi tarafından Prens Philip Madalyası'na layık görülen ilk kadın oldu. Ulusal Kadın İnovasyon Merkezi, West'in hayatını anlatan gezici bir müze sergisi hazırladı. West, 2020 yılında The Guardian'a verdiği röportajda, "Yaptığım işten övünmedim. Ama diğer insanların bu konuda bu kadar heyecanlanmasını görmek harikaydı" ifadelerini kullandı.

TÜTÜN ÇİFTÇİLERİNİN KIZIYDI

Gladys Mae Brown, 27 Ekim 1930'da Richmond'un yaklaşık 50 kilometre güneyinde, Sutherland, Virginia'da doğdu. Ebeveynleri Nolan ve Macy, tütün tarımıyla uğraşıyordu. Gladys dört çocuklu bir ailenin çocuğuydu. 5 kilometre uzaktaki siyahilere ayrılmış okuluna yürüyerek gidip geliyor, akşamları ve hafta sonları, tütün hasadında ailesine yardım ediyordu.

Okulda geometride çok başarılı olan Gladys, otobiyografisinde, "Geometriye olan bu yeni tutkumun, hayalini kurduğum yolu, beni o çiftlikten uzaklara götürecek yolu bulmama yardımcı olabileceğini erken yaşlarda fark etmeye başlamıştım" diye yazıyordu.

Gladys, lisesinde sınıf birincisi oldu ve Petersburg'da siyahilerin gittiği bir okulu olan Virginia State Koleji'ne (şimdiki adı Virginia State Üniversitesi) tam akademik burs kazandı. 1952'de lisans derecesini, 1955'te ise yüksek lisans derecesini matematik alanında aldı.

Gladys, Virginia'nın güney sınırına yakın bir şehir olan Martinsville'de lise matematik öğretmeni olarak çalışırken Dahlgren'deki deniz üssüne iş başvurusunda bulundu. Akademik kayıtlarını ve tavsiye mektuplarını inceleyen yetkililer onu mülakata davet etti. Gladys, siyahi olduğunu gördüklerinde reddedilebileceği endişesiyle mülakat davetini reddetti.

YİNE DE İŞE ALINDI

Birkaç hafta sonra, yine de işe alındığını belirten bir mektup aldığını belirten Gladys, kitabında, "Tek düşündüğüm şey, eğer bana sadece niteliklerime dayanarak Amerika Birleşik Devletleri hükümetinde bir iş teklif ediyorlarsa, bunun Tanrı'nın benim için hazırladığı plan olduğuydu" diye anlatıyordu o günleri.

Gladys, 1957 yılında Dahlgren'deki dört siyahi matematikçiden biri olan Ira West ile evlendi. Ira West 2024 yılında vefat etti. West'in kızının yanı sıra David ve Michael isimli iki oğlu, yedi torunu ve sekiz torun çocuğu vardı.

1998 yılında emekli olduktan sonra üniversiteye geri dönen West, 2000 yılında Virginia Teknoloji Üniversitesi'nden kamu yönetimi alanında doktora derecesi aldı.

GPS cihazları yaygınlaşsa da hala kağıt haritaları tercih eden West, The Guardian'a verdiği röportajda "Ben işini yapan, pratik bir insanım. Yolu görebiliyorsam, nerede döndüğünü ve nereye gittiğini görebiliyorsam, daha emin olurum" demişti.