Gözler müzakere masasında, eller tetikte ; ABD ve İran, Umman da bir araya geliyor: Türkiye ne önerdi, neler bekleniyor?

T24 Dış Haberler

ABD ve İran'dan yetkililer, bugün Umman'ın başkenti Maskat'ta bir araya gelecek. İran'ı Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi; ABD'yi de Başkan Donald Trump'ın Orta Doğu Özel Temsilcisi Steve Witkoff ve Trump’ın damadı Jared Kushner temsil edecek. Toplantının başlangıçta Türkiye'de yapılması planlanıyordu ancak İran'ın itirazı üzerine görüşmeler Umman'a alındı. Görüşmelerin Türkiye'de yapılması halinde Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar gibi bölge ülkelerinin de katılımı bekleniyordu ancak İran görüşmelerin nükleer dosyayla sınırlandırılması pozisyonu nedeniyle önceki görüşmelerin devamı olarak toplantının Umman'da yapılmasına karar verildi. ABD tarafı yalnızca nükleer dosyanın değil, aynı zamanda İran'ın balistik füze programının, Orta Doğu'daki vekil güçlerle ilişkisinin ve protestoların da ele alınmasını istiyor. 

ABD ve İran arasındaki gerilim, bir aydan uzun süredir İran'da devam eden protestoların ardından tırmanan gerilimde ibrenin müzakereye kaymasıyla yapılıyor. ABD Başkanı Trump, 28 Aralık 2025'te başlayan protestolar sırasında sık sık İran rejimini saldırıyla tehdit etmişti. Hatta ABD, uçak gemisi ve askerî varlığını bölgeye kaydırmıştı. Bu ayın başlarından beri yeniden tırmanan askerî gerilimin ardından taraflar müzakereye karar vermişti. 

Toplantı, müzakereler için çerçeve oluşturabilir

Ancak toplantıları yeri ve kapsamı konusundaki farklı düşünceleri, diplomatik çabaların sekteye uğramasına neden oldu. Her iki ülke de pozisyonlarında hâlâ birbirinden oldukça uzak. Beklenti, başarılı olunması halinde görüşmelerin müzakereler için bir çerçeveye yol açabileceği yönünde.

Kapsam konusunda görüş ayrılıkları derin

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, İran’ın nükleer programını dondurmasını ve zenginleştirilmiş uranyum stokunu elden çıkarmasını talep ederken, görüşmelerin ayrıca İran’ın balistik füze programını, bölgesel silahlı gruplara verdiği desteği ve vatandaşlarına yönelik muamelesini de kapsaması gerektiğini söylemişti.

Ancak İran, görüşmelerin yalnızca nükleer programıyla sınırlı olacağını belirtti; bu görüş ayrılıklarının giderilip giderilmediği ise belirsizliğini koruyor.

İran, olası bir ABD saldırısına güç kullanarak karşılık vereceğini, Orta Doğu’daki Amerikan askerî varlıklarını ve İsrail’i hedef alabileceğini duyurmuştu.

İran heyetine Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi başkanlık edecek. Arakçi geçen hafta ülkesinin silahlı kuvvetlerinin “tetikte ve tetiğe basmaya hazır” olduğunu söylemişti. ABD tarafını ise özel temsilci Steve Witkoff ile Trump’ın damadı Jared Kushner temsil edecek. Bu, İsrail ile İran arasında geçen haziran ayında yaşanan ve ABD’nin İran’ın üç ana nükleer tesisini bombalamasının ardından sona eren savaştan bu yana ABD ve İranlı yetkililerin katıldığı ilk görüşme olacak.

İran Türkiye'de olmasını istemedi

Görüşmelerin başlangıçta Türkiye'de yapılması öngörülüyordu. Bu gerilimi düşürmeye yönelik diplomatik temaslara hız veren Mısır, Türkiye ve Katar'ın öncülüğünde ortaya konan bir girişimdi. 

Ancak İran, son anda toplantı yerinin geçen yılki görüşmelere ev sahipliği yapan Umman’a alınmasını ve görüşmelerin yalnızca İranlı ve Amerikalı yetkililerle sınırlı tutulmasını istedi.

Türkiye, Katar ve Mısır bir çerçeve sundu 

Al Jazeera; Katar, Türkiye ve Mısır’dan arabulucuların cuma günü yapılması beklenen İran-ABD görüşmesinde ele alınmak üzere İran ve ABD'ye taslak bir çerçeve sunduğunu yazdı.

Müzakerelerle ilgili bilgi sahibi iki kaynağın Al Jazeera’ya verdiği bilgiye göre bu çerçeve, İran’ın uranyum zenginleştirmesini önemli ölçüde sınırlama taahhüdünü içeriyor. Önerilen çerçevenin kilit maddeleri arasında ayrıca balistik füze kullanımına ve İran’ın bölgedeki müttefiklerinin silahlandırılmasına yönelik kısıtlamalar da bulunuyor.

Önerilen anlaşma çerçevesine göre İran, üç yıl boyunca uranyum zenginleştirmeyi sıfıra indirmeyi taahhüt edecek. Bunun ardından ise uranyum zenginleştirmeyi yüzde 1,5’in altında tutmayı kabul edecek.

Mevcut yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum stoku, yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş yaklaşık 440 kg (970 pound) dahil üçüncü bir ülkeye transfer edilecek.

Arabulucuların önerdiği çerçeve, İran’ın nükleer programının ötesine geçiyor ve İran’ın bölgedeki devlet dışı müttefiklerine silah ve teknoloji transfer etmemesini de öngörüyor. Bu çerçeve kapsamında Tahran ayrıca balistik füzeleri ilk kullanan taraf olmama taahhüdünde bulunacak. Bu, ABD’nin İran’ın balistik füzelerinin sayısını ve menzilini sınırlaması yönündeki talebinin gerisinde kalıyor.

Kaynaklardan birine göre üç arabulucu ayrıca Tahran ile Washington arasında bir “saldırmazlık anlaşması” da öneriyor.