Fikirtepe de geri dönüşüm işçileri ve belediye anlaştı: Türkiye nin kanayan yarasına bir model yaratacağız

Hilken Doğaç Boran & Aynur Tekin

İstanbul'un Anadolu yakasındaki Fikirtepe Mahallesi'ndeyiz.

Kentsel dönüşüm alanı olan bu bölgede yaşayan ve çalışan geri dönüşüm işçileri 2026'ya evsiz ve işsiz kalma korkusuyla girdi.

20 Aralık'ta mahalleli ve geri dönüşüm işçileri arasında başlayan gerginliğin ardından Fikirtepe'de işçilere ait üç depo kapatılmış, diğer depoların boşaltılması için işçilere 4 Ocak'a kadar süre tanınmıştı.

İşçiler bunun üzerine depolarda nöbet tuttu, Kadıköy Belediyesi önünde basın açıklaması yaptı.

Günlerce süren gerginlik ve belirsizlik, 4 Ocak'ta belediye ekiplerinin depolardan birine gelerek işçilere binaları terk etmek için ertesi güne kadar vakit vermesi ile zirveye ulaştı.

Ardından Geri Dönüşüm İşçileri Derneği ve belediye krizi aşmak için masaya oturdu.

Dernek Başkanı Ali Mendillioğlu, belediye ile yaptıkları görüşmenin ardından BBC Türkçe'ye verdiği demeçte "iletişimsizlikten kaynaklı problemleri büyük oranda çözdüğümüzü düşünüyorum" dedi.

Kadıköy Belediye Başkanı Mesut Kösedağ da BBC Türkçe'ye Fikirtepe'de işçilerin kullandığı mevcut depoların kapatılmayacağını söyledi.

Kösedağ, "Onlara çizdiğimiz alanda kalıp kamunun istediği şeyleri yaptıkları zaman işlerini yapabilirler. Burada herhangi bir şekilde biz tepelerinde bir giyotin sallandırmıyoruz" diye konuştu.

Tarafların vardığı anlaşma kısa vadeli bir çözüm sunsa da geri dönüşüm işçilerinin akıbeti belirsizliğini koruyor.

Fikirtepe'deki dev rezidansların gölgesinde yer alan, önünde "Park etmek yasak" yazılı bir binaya giriyoruz.

Dışarıdan metruk gibi gözüken yapı aslında onlarca geri dönüşüm işçisi için depo ve yaşam alanı görevi görüyor.

İstiflenmiş geri dönüştürülebilir atıklarla dolu çuvalların bulunduğu avluda bizi Geri Dönüşüm İşçileri Derneği'nin kurucu üyelerinden Mustafa Ay karşılıyor.

Anlaşmaya varılmasından bir gün önce mikrofon uzattığımız Ay, Kadıköy Belediyesi'nin Fikirtepe'de buna benzer onlarca depoyu "yasa dışı olduğu" gerekçesiyle kapatıp, yüzlerce işçiyi mahalleden kovmakla tehdit ettiğini söylüyor.

Bunun ardından belediye çalışanlarının Fikirtepe'deki bazı depolara baskın yaparak işçilerin topladığı geri dönüştürülebilir atıklara el koyduğunu söylüyor.

Ayrıca belediyenin bu atıkları işçilere iade etmek yerine ihale usulü çalıştığı geri dönüşüm firmalarına verdiğini iddia ediyor.

Bu iddiayı sorduğumuz Kadıköy Belediye Başkanı Mesut Kösedağ, baskın yapılan ve kapatılan depolarda el konulan atıkların "büyük ihtimalle" geri dönüştürüldüğünü ya da bertaraf edildiğini söyledi.

Geri dönüşüm işçileri hangi koşullarda çalışıyor?

Daha önce Ümraniye'de de geri dönüşüm işçilerinin hakları için mücadele veren Mustafa Ay, kayıt dışı çalışmanın zorluklarına değiniyor.

Kimlik bilgilerini güvenlik amacıyla Emniyet ile paylaştıklarını anlatan Ay, sigortasız çalışan işçilerin ihtiyaçlarını dayanışma yoluyla karşıladıklarını açıklıyor:

"Herhangi bir aksilik ya da bir hastalık, yaralanma olduğu zaman biz genellikle dernek olarak arkadaşlarımız arasında bir dayanışma yaparak bu arkadaşlarımızın hastane giderini birlikte karşılıyoruz."

Ay, siyasetçilerin ve yerel yönetimin geri dönüşüm işçilerine yaklaşımını şu sözlerle eleştiriyor:

"Seçim geldiği zaman muhtarından tutun belediye başkanına tüm siyasetçiler bu depolara gelir güler yüzle. 'Size sahip çıkacağız, yasal statüye sahip çıkacağız, sizlerle projemiz var birlikte' [derler]. Oy istemeye gelirken biz yasalız. Seçimden sonra mı yasal olmuyoruz?"

Bu depoda çalışanların çoğu Şanlıurfa'nın Siverek ilçesinden geldiklerini söylüyor.

Altı çocuk babası Semih Hazer, 20 yıldır atık toplayıcısı olarak çalışıyor.

İstanbul'da çalıştığı süre boyunca iki ayda bir ailesinin yanına gidebildiğini ifade ediyor.

Hazer, 14 saat çöp konteynerlerinden geri dönüştürülebilir atık toplayıp ayrıştırarak günde ortalama 700 lira kazandığını söylüyor.

Soyadını vermek istemeyen 22 yaşındaki Doğan, yedi yıldır İstanbul'da geri dönüşüm işçisi olarak çalışıyor.

İlkokul mezunu olan Doğan, 15 yaşında abisinin yanına geldikten sonra bu işe başlamış.

Günde bin liranın üstünde kazanç sağlamak için 13 saatin üzerinde mesai yaptığını belirten işçi, depoya yönelik tehditlere tepkili:

"Biz bir hafta çalışmazsak sokaklar çöp götürecek. Her yer dolacak, kağıt dolacak, plastik dolacak. Biz belediyeye destek veriyoruz, zarar vermiyoruz ki. Ne diye kapatmaya çalıştıklarını anlamış değilim."

Doğan gibi 18 yaşını doldurmadan bu işi yapmak zorunda kalan çok sayıda çocuk var.

Belediye yetkilileri çocukların kağıt toplayıcı olarak çalışmalarının kabul edilemez olduğunu söylüyor.

Geri Dönüşüm İşçileri Derneği Başkanı Ali Mendillioğlu de çocuk işçi çalıştırmayı "tasvip etmediklerini" vurguluyor ve şunları söylüyor:

"Belediye ya da valilik bize 'bu ülkenin bir gerçekliği' derse, Biz o zaman 'bizim çocuklarımız çalışmak zorundaysa bile tehlikeli alanlarda, gece geç saatlerde, en yoğun insan trafiğinin olduğu yerde bu çocuklar çalışmamalı' diyerek ona göre bir düzenleme yapabiliriz."

Otuz beş yıldır bu işi yapan 71 yaşındaki Tahsin Uzun ise 18 bin lira emekli maaşı aldığını, ancak maaşı yetmediği için atık toplayarak geçimini sağladığını anlatıyor.

Cilt kanseriyle mücadele eden Uzun, günde yedi saat çalıştığını ve ortalama 200 ila 250 lira kazandığını söylüyor.

Uzun, 20 Aralık'ta başlayan ve anlaşma ile sonuçlanan süreçte zorluk çektiklerini, belediye personelinin çekçeklerine el koymaya çalıştıklarını söylüyor:

"Belediyenin baskınlarından bıktık artık. bizi rahat bırakmalarını istiyorum yani. Yoksa biz geçinemeyiz."

"Bunu sadece bir ilçe ya da büyükşehir belediyesi çözemez"

Geri Dönüşüm İşçileri Derneği temsilcileri, Kadıköy Belediyesi yetkilileri ile 7 Ocak'ta biraraya geldi.

Toplantının ardından görüştüğümüz Kadıköy Belediye Başkanı Mesut Kösedağ, Aralık ayında belediyeye gelen şikayetler ve depoların olduğu bölgelerde "kayıt dışı süreç ihbarlarının" artmasından dolayı hareket geçmek zorunda kaldıklarını söyledi.

Kösedağ, Fikirtepe'de bulunan 26 depodan üç tanesini Geri Dönüşüm İşçileri Derneği'ni de bilgilendirerek kapattıklarını ifade etti.

Belediye başkanı, işçiler ile yaptıkları görüşmede üzerinde anlaştıkları ve uygulamaya başlayacakları pilot projeyi şöyle anlattı:

"Şu anda Kadıköy'de bir bölge sistemine geçtik. Her çekçekçinin hem üzerinde hem çekçek arabasında bir etiket olacak. O etikette de bölgelerini tanımlayan rakamlar olacak.

"Yaklaşık 30 depo var. Bunlar beş bölgeye ayrıldı. Her bölgenin bir sorumlusu var. Bu sorumluları dernek kendisi belirledi. O depoların birinde bir sorun olduğu zaman bizim arkadaşlar o sorumluyla muhatap olacak."

Kösedağ, bu uğurda belediye yetkilileri ve dernek sorumluları arasında iletişim kanalları kurulacağını kaydetti ve şunları söyledi:

"Bir pilot uygulama olarak biz Kadıköy'de bunu sağlayabilirsek belki bunu bir paket programı gibi hazırlayıp diğer ilçelere, diğer illere, belki ilgili bakanlıklara da sunabiliriz."

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından 2022'de yayımlanan "Atık Toplayıcıları" adlı genelgeyi hatırlatan Kösedağ, geri dönüşüm işçilerinin sorunlarına yönelik uzun vadeli çözümler hakkında şu değerlendirmeyi yaptı:

"Atık ayrışma sistemi Türkiye için çok elzem bir sistem aslında. Ama bunu sadece bir ilçe ya da Büyükşehir Belediyesi çözemez. Burada ilçe belediyeleri, büyükşehir belediyeleri ve ilgili bakanlığın konuya el atıp bir sistem kurması gerekiyor."

İstanbul Planlama Ajansı tarafından 2022'de yayımlanan "Kentin Yükünü Sırtlananlar: İstanbul'un Katı Atık Toplayıcıları" adlı bir çalışmaya göre İstanbul'da katı atık toplayıcılığı yapan yaklaşık 15 bin kişi var.

Farklı kaynaklara göre Türkiye genelinde bu sayı 40 bin ila 500 bin kişi arasında değişiyor.