Erişilebilirlik hâlâ hayal: Görme engelliler belediyelere sesleniyor Düşünce Günlüğü Haberleri

Dr. Mustafa Öztürk - Medipol Üniversitesi

Günümüzde birçok belediye, modern şehircilik vizyonuyla projeler üretse de, bu projelerden görme engelli bireyler ne kadar faydalanabiliyor? İşte bu soruya verilen yanıt, çoğu zaman “yeterince değil” oluyor. Son dönemde görme engelli bireylerle yapılan derinlemesine görüşmeler, belediye hizmetlerinin hâlâ büyük ölçüde görmeyenleri görmediğini ortaya koyuyor. Görme engelliler, “fiziken varız ama belediyelerin gözünde yokuz” diyerek, bir kamu hizmetine erişememenin ötesinde, bir yurttaş olarak görünmez kılındıklarını ifade ediyor.

ERİŞİLEMİYORSA O HİZMET YOKTUR

Belediyelerin sosyal medya paylaşımları, görsel afişleri, basılı broşürleri her yeri süsleyebilir. Ancak bu içeriklere görme engelli birey ulaşamıyorsa, o hizmet onlar için fiilen yok demektir. Web siteleri ekran okuyucularla uyumsuz, menüler karmaşık, görsellere alternatif metin (alt text) eklenmemiş… Duyurular sesli değil, Braille bilgilendirme yok. Böyle bir ortamda, görme engelli bireyin “şehirde olup biteni bilmesi” bile çoğu zaman şansa kalmış…

Sadece erişim değil, temsil ve katılım da görme engelliler için büyük bir sorun. Belediyelerde alınan kararlarda görme engelli bir temsilciye rastlamak neredeyse imkânsız. Kent konseylerinde, danışma kurullarında, belediye meclislerinde onların sesi duyulmuyor. “Bizim adımıza kararlar alınıyor, ama bize hiç sorulmuyor” diyen bireyler, bu dışlanmışlığı bir hak ihlali olarak görüyor.

Sokakta, durakta, salonda erişimsizlik hâkim. Bu durum yalnızca dijital alan değil, fiziksel alanlarda da ciddi engeller barındırıyor:

Otobüs duraklarında sesli yönlendirme yok. Kaldırımlar üzerindeki hissedilebilir yüzeyler hatalı ya da eksik. Kültürel etkinlikler, spor alanları, belediye tesisleri erişilebilir değil. Sistem varsa da çalışmıyor, çalışıyorsa da sürdürülebilir değil. Çoğu uygulama, bireysel duyarlı personelin çabalarıyla yürütülüyor; yani kurumsal bir refleks yok…

GÖRME ENGELLİLER NE TALEP EDİYOR?

Belediye hizmetleri herkesi kapsamalıdır. Ancak engelli bireyler için erişilemeyen bir hizmet, hizmet değildir. Dahası, bu hizmetlerin sadece alıcısı değil, aynı zamanda üreticisi de olmak istiyorlar. Görme engelli bireyler yalnızca yardım talep etmiyor. Onlar, “eşit yurttaş” olarak; karar süreçlerinde yer almak, izlenebilir hizmetler talep etmek, geri bildirimde bulunmak ve ciddiye alınmak istiyorlar.

Yapılan analizler ve görüşmeler neticesinde aşağıdaki başlıklarda somut çözüm önerileri ortaya çıkmıştır:

Erişilebilir iletişim zorunluluk olmalı

Tüm duyurular sesli formatlarda sunulmalı, SMS ve e-posta gibi alternatif yollar sağlanmalı. Web siteleri ve mobil uygulamalar, ekran okuyucularla tam uyumlu olmalı. Görsellere mutlaka “alternatif metin” eklenmeli.

Personel eğitimi olmazsa olmaz

Belediye personeline yılda en az bir kez engelli farkındalık ve iletişim eğitimi verilmeli. Özellikle güvenlik, danışma ve çağrı merkezi gibi ön yüzlerde çalışan personel, görme engellilerle doğru iletişim kurmayı öğrenmeli. Simülasyonlu, deneyim temelli eğitimler yaygınlaştırılmalı.

Katılım hakkı gerçekleşmeli

Kent konseyleri, belediye meclisleri ve danışma kurullarında engelli temsilciler yer almalı. Engelli STK’larıyla düzenli istişareler yapılmalı, alınan kararlar kamuoyuna açık biçimde duyurulmalı. Geri bildirim mekanizmaları erişilebilir hale getirilmeli ve bu geri bildirimlere göre hizmetler güncellenmeli.

Fiziksel ve dijital alanlar uyumlu olmalı

Duraklarda sesli yönlendirme, kamusal alanlarda Braille ve taktil yüzeyler yaygınlaştırılmalı.

Tüm sosyal tesisler erişilebilirlik denetiminden geçirilmeli ve eksikler giderilmeli.

Erişilebilir kültür-sanat geliştirilmeli

Etkinliklerde sesli betimleme, rehberlik, refakat hizmetleri sunulmalı.

Engelli sanatçılar desteklenmeli, onlar için özel etkinlikler planlanmalı.

Sosyal ve dijital destek şart

Görme engellilere özel rehberlik, psikososyal destek ve teknoloji eğitimi sunulmalı.

Dijital cihaz eksikliği olan bireylere yerel destek sağlanmalı.

Yaşlı ve yalnız yaşayan bireyler için evde destek hizmetleri yaygınlaştırılmalı.

GÖRÜNMEZ DEĞİL EŞİT YURTTAŞ OLMAK İSTİYORUZ

Görme engelli bireyler “yardım” değil, “hak” talep ediyor. Belediyecilik anlayışı, bu farkı kavramadan gelişemez. Eğer bir şehirde yaşayan herkes eşit değilse; o şehir adil değildir. Eğer bir şehirde hizmet herkese ulaşmıyorsa; o hizmet kamusal değildir.

Yerel yönetimlere açık çağrımızdır: Engellilerle ilgili konuşmadan önce, engellilerle birlikte karar alın. Onları yalnızca hizmetin hedef kitlesi değil; ortağı olarak görün. Katılımcı, erişilebilir ve duyarlı bir şehircilik anlayışı; yalnızca görme engelliler için değil, hepimiz için daha yaşanabilir bir hayatın anahtarıdır.