ERHAN AFYONCU Düşmanlıktan dostluğa Osmanlı İspanya ilişkileri

Son zamanlarda İspanya'nın Gazze ve İran savaşı konusunda çıkışları ve uygulamaları Türk kamuoyunda olumlu karşılanıyor. İspanya 16. yüzyılda Osmanlı'nın en büyük düşmanıyken değişen şartlardan dolayı 18. yüzyılda iyi ilişkiler kuruldu

Osmanlı-İspanya Antlaşması'nı ancak iki asır sonra hayata geçirmeye muvaffak olan İspanyol elçisi Bouligny, Fransa'nın Mısır'ı işgali üzerine Türkiye'de istenmeyen adam olmuş ve ülkeden çıkarılmıştı

Osmanlı ile İspanya arasındaki münasebetler daha kuruluş yıllarına kadar uzanır. İkinci Bayezid devrinde ise Osmanlı'nın İspanya'ya ilgisi Gırnata'daki Müslümanların durumundan dolayı arttı. İspanya'dan sürülen Müslümanlar ve Yahudiler, 1492'den itibaren Osmanlı topraklarına kabul edildiler. Osmanlı-İspanya ilişkileri üzerine rahmetli Özlem Kumrular, Hüseyin Serdar Tabakoğlu, Fikret Sarıcaoğlu ve Uğur Demir'in araştırmaları vardır.

Kanuni

Osmanlı-İspanya ilişkileri özellikle 16. yüzyılda iki rakip gücün çekişmesi olarak devam etti. Akdeniz ve Kuzey Afrika, Osmanlı ile İspanya'nın çatışma alanlarıydı. 1538'de kazanılan Preveze Deniz Zaferi, Akdeniz'deki İspanya hâkimiyetine büyük darbe vurdu. 1541'de Cezayir'i işgal etmek isteyen İspanyollar ağır bir yenilgi aldı.

AKDENİZ'DE BÜYÜK ÇEKİŞME
1574'te Tunus'un fethi de Osmanlı'nın İspanya karşısındaki büyük bir kazanımıydı. Bu zaferle birlikte Kuzey Afrika'daki İspanya emelleri tamamen sona erdi. 1577 yılında Osmanlı ile İspanya arasında mütareke yapıldı. Bu mütareke 1581 ve 1582 yıllarında birer yıl uzatıldı. İngiltere ve İspanya arasındaki mücadelede Osmanlı hem İngiltere'yi destekledi hem de İspanya ile olan antlaşmayı bozmamaya özen gösterdi. 1587'de Osmanlı-İspanya mütarekesi iki yıl daha uzatıldı.
Portekiz kralının Osmanlı'ya mağlup olduğu 1578'deki Vâdilmehazîn (Vadisseyl) Savaşı'nda hayatını kaybetmesinden sonra Portekiz, İspanya tarafından ilhak edildi ve özellikle Hindistan'daki Portekiz sömürgeleri İspanya'nın eline geçti. Bu yeni durum Osmanlı ile İspanya'nın yeni bir çatışma dönemine girmesine sebep oldu.

Şarlken

DOSTLUK GÖRÜŞMESİ BAŞLADI
Portekiz sömürgelerine hâkim olduktan sonra İspanya'nın en büyük rakipleri arasına tekrar İngiltere girdi. İngiltere karşısında yalnız kalmak istemeyen İspanya, Osmanlı'yı bir dostluk antlaşmasıyla yanına çekmek için 1625 Ekim'inde İstanbul'a Johann Batista Montalbani adında bir elçi gönderdi. Elçinin, Malta ve Floransa'daki Cizvitler'in elinde bulunan Müslüman esirlerin salıverilmesi, İspanyol gemilerinin Akdeniz'de korsanlara karşı güvenliğinin sağlanması ve fazla ithalat vergisi vermek kaydıyla Kızıldeniz üzerinden Osmanlı pazarlarına Hint emtiası nakledilmesi gibi teklifleri, İstanbul'daki İngiltere elçisi tarafından akim bırakıldı.
İspanya, 1650 yılında bir kez daha Osmanlı Devleti ile dostane münasebetler kurmak için harekete geçti fakat teşebbüs bu defa da Fransa elçisi tarafından engellendi. Buna mukabil Osmanlı yönetimi, İspanya'ya Ahmed Ağa adlı bir elçi gönderdi. Ahmed Ağa, Madrid'de dostça karşılandı ve buna karşılık olarak İspanya tarafından İstanbul'a 1651 yılında bir elçi gönderildi. İki ülke arasındaki elçi teatisine mukabil bu bir dostluk veya ticaret antlaşmasıyla neticelenmedi.
Osmanlı'ya İspanya'nın da dâhil olacağı bir ittifak anlaşması teklifini ilk defa Erdel Kralı İkinci Rakoçi Ferenç dile getirdi. 1734 yılında Humbaracı Ahmed Paşa ve İbrahim Müteferrika'ya gönderdiği mektuplarda Fransa ve İspanya'nın dâhil olacağı bir ittifakın mümkün olduğunu anlattı. Buna mukabil Rakoçi'nin teklif ettiği ittifak hayata geçirilemedi.

Üçüncü Carlos

GİRİŞİMLER SONUÇ VERMEDİ
İkinci Rakoçi Ferenç'in oğlu Rakoçi Josef de 1738 yılında Osmanlı-İspanya ittifakı kurulması için teşebbüslerde bulundu. Dönemin sadrazamı Yeğen Mehmed Paşa'ya sunduğu raporlarda bu ittifakın faydalarını anlattı. Josef'in gayretlerine rağmen bu yıllarda da ittifak mümkün olmadı.
Humbaracı Ahmed Paşa, 1740'lı yıllara gelindiğinde Osmanlı-İspanya ittifak antlaşmasını tekrar gündeme getirdi. Sadrazam Hekimoğlu Ali Paşa'ya sunduğu 1742 tarihli ayrıntılı bir raporda daha önceki dönemlerde Osmanlı-İspanya ittifakı hayata geçirilemediği için büyük fırsatların kaçırıldığını savundu.
Özellikle 1701-1714 yılları arasında devam eden İspanya Veraset Savaşları'nda İspanya'nın bir ittifak kurmak için İstanbul'a elçi gönderdiğini fakat Bâbıâlî'nin elçinin teklifine olumlu cevap vermediğini, bu yüzden Türk tarafının büyük fırsatı kaçırdığını ve elçiye kesin bir cevap vermediğinden İspanya'nın da savaşı kaybettiğini ileri sürdü. 1744 tarihli başka bir raporunda ise İngiltere-İspanya savaşını anlatırken İspanya'yı meşru gösterdi ve ittifak kurulmasının faydalarını anlattı.
Humbaracı Ahmed Paşa ve İbrahim Müteferrika'nın gayretlerine rağmen 1740'lı yıllarda da Osmanlı-İspanya ittifakı mümkün olmadı. Bu ittifak 1770 yılında Osmanlı-Rus Savaşı'nın en hararetli günlerinde bu defa Fransa elçisi tarafından gündeme getirildi. 1770'teki Çeşme faciasının yaralarını sarmak isteyen Türk tarafı bu ittifaka sıcak bakıyordu ancak ilerleyen aylarda Avrupa'daki siyasi şartların değişmesiyle birlikte ittifak da gündemden düştü.

Birinci Abdülhamid

İKİ ASIR SONRA GELEN ANTLAŞMA
Osmanlı İspanya münasebetlerinin en iyi olduğu dönemlerden biri Üçüncü Carlos'un hükümdarlığı dönemiydi (1759- 1788). Aslında Üçüncü Carlos, daha Napoli kralı olduğu dönemde 1740 yılında Humbaracı Ahmed Paşa'nın da yardımlarıyla Osmanlı ile iyi ilişkiler kurmayı istiyordu. Bunun sonucu olarak İstanbul'a Finoketti adlı elçisini göndermişti. Finoketti, İstanbul'a geldiğinde Humbaracı Ahmed Paşa'nın Galata'daki evinde misafir edildi ve paşanın desteği sayesinde 7 Nisan 1740 tarihinde Osmanlı-Napoli İttifak ve Ticaret Antlaşması imzalandı.
Üçüncü Carlos, 1759'da İspanya hükümdarı olduktan sonra da Bâbıâlî ile dostane münasebetler kurmaya gayret gösterdi. 1763 yılında Osmanlı ile bir ticaret antlaşması imzalamak üzere irtibata geçildi. Sadrazam Koca Ragıp Paşa ile yapılan görüşmelerde anlaşmanın maddeleri dahi büyük oranda belirlendi fakat paşa 7 Nisan 1763 tarihinde vefat edince anlaşma da sonuçlandırılamadı.
1779'da bizzat Üçüncü Carlos'un talebi üzerine İstanbul'a gizlice Don Juan de Bouligny adında bir temsilci yollandı. Bouligny'nin temel görevi Koca Ragıp Paşa döneminde yarım kalan görüşmeleri tamamlamaktı. Bouligny, uzun ve zorlu görüşmelerden sonra nihayet 14 Eylül 1782 tarihinde Osmanlıİspanya Ticaret Antlaşması'nın imzalanmasını sağladı. Bouligny, 3 Ekim 1784'te Birinci Abdülhamid'in huzuruna kabul edildi. İspanya ile olan siyasi ve ticari münasebetler resmen kurulmuştu. Ayrıca Bouligny, İspanya'nın İstanbul'daki ilk daimi elçisi oldu.
Bouligny, 1799 yılına kadar İspanya'yı İstanbul'da resmen temsil etti. 1799'da ise Fransa'nın Mısır'a saldırması sonrasında gelişen olaylarda, Fransız yandaşlığıyla suçlandı ve "istenmeyen adam" ilan edilerek iki hafta içinde ülkeyi terk etmesi istendi. Bouligny, iki asırdır hayata geçirilemeyen Osmanlı-İspanya Antlaşması'nı hayata geçirmeye muvaffak olmasına rağmen kendisi Türk topraklarını zorla terk etmek zorunda kalmıştı.