Efes Ören Yeri otopark rantına kurban edilmeyecek kadar kıymetli

UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan ve Türkiye’nin en çok ziyaret edilen ören yeri olan Efes Antik Kenti’nde ziyaretçi yönetimi yeniden planlanıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yürütülen yeni düzenleme kapsamında mevcut giriş alanı sur dışına taşınırken, Bizans Sarayı kalıntılarının üzerinde yer alan, yıkım kararı bulunan mevcut otopark ve dükkanlar kaldırılarak tarihi mirasın ortaya çıkarılması için alan kazıya açılıyor.

Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürü Birol İnceciköz, Efes Ören Yeri’nde incelemelerde bulunarak devam eden çalışmalara ilişkin teknik ve hukuki çerçeveyi paylaştı; kamuoyuna yansıyan iddialara yanıt verdi. İnceciköz, “Efes Ören Yeri, otopark rantına kurban edilemeyecek kadar kıymetli. Bu projeye karşı çıkılmasının nedeni, belediyenin otoparktan elde ettiği gelirden vazgeçmek istememesi,” ifadelerini kullandı.

Birol İnceciköz, açıklamasına Sn. Bakan Mehmet Nuri Ersoy tarafından Ekim 2023’te lansmanı yapılan Geleceğe Miras – Sonsuz Efes Projesi kapsamında yürütülen çalışmalara değinerek başladı. İnceciköz, geçen iki yıllık süreçte; Kazı Koordinatörü Prof. Dr. Serdar Aybek ve Kazı Başkanı Avusturya Arkeoloji Enstitüsü’nden Doç. Dr. Martin Steskal öncülüğünde yoğun çalışmalar gerçekleştirildiğini belirtti.

Çalışmaların temel amacının Efes Antik Kenti’nin bugüne kadar bilinmeyen unsurlarını ortaya çıkararak bilim dünyasına ve kamuoyuna kazandırmak olduğunu ifade eden İnceciköz, bu kapsamda sadece izleri tespit edilebilen Tiyatro Caddesi ile Liman Caddesi’nin devamının gün yüzüne çıkarıldığını, bu aks üzerinde yer alan ve Roma dönemine ait bilinen en büyük hamamlardan biri olan Liman Hamamı’nda da ortaya çıkarılarak önemli bulgulara ulaşıldığını kaydetti. Ayrıca Serapis Tapınağı’nda yürütülen kazı faaliyetlerinin yanı sıra, yapının yeniden ayağa kaldırılmasına yönelik 6 boyutlu bilimsel çalışmalarla desteklenen projenin de tamamlandığını belirtti.

“2025’TE 2,5 MİLYONU AŞAN ZİYARETÇİ: MEVCUT GİRİŞ ARTIK İHTİYACA CEVAP VEREMİYOR”

Birol İnceciköz, Efes Antik Kenti’nin artan ziyaretçi yoğunluğu nedeniyle yeni bir ziyaretçi yönetim modeline ihtiyaç duyduğunu vurgulayarak, “Efes, 2025 yılında 2,5 milyonu aşan ziyaretçi sayısıyla Türkiye’nin en fazla ziyaret edilen ören yeridir. Gece Müzeciliği kapsamında da yoğun ilgiyi gören antik kentimizin mevcut giriş alanı, ticari üniteler ve otopark alanları hem kapasite hem de estetik açıdan ihtiyaca cevap veremez hale gelmiştir.” ifadelerini kullandı.

Mevcut otopark ve ticari alanların ören yerinin tam merkezinde bulunduğunu belirten İnceciköz, bu alanlarda geçmişte izinsiz uygulamalar yapıldığını ve yerel idarece izinsiz asfalt döküldüğünü ifade etti. Bu çerçevede, Geleceğe Miras – Sonsuz Efes Projesi kapsamında katılımcı bir anlayışla yeni bir ziyaretçi karşılama merkezi projesi hazırlandığını belirten İnceciköz, alandan daha uzakta planlanan bu proje ile mevcut yapıların ve otoparkın kaldırılmasının hedeflendiğini söyledi.

İnceciköz, söz konusu düzenlemeyle mevcut otopark ve ticari alanların altında kalan ve jeoradar çalışmaları ile tespit edilen Bizans Sarayı kalıntılarının bütüncül kazı faaliyeleri ile ortaya çıkarılmış olacağını, restorasyon ve konservasyonunun yapılarak gezi güzergahına dahil edileceğini, böylece yeni bir gezi rotası oluşturulacağını dile getirdi.

PROJEYİ AŞAMASI VE BİLİMSEL SÜREÇ

İnceciköz, kamuoyunda gündeme gelen “antik kentin girişine yeni yapılaşma” iddialarına açıklık getirerek, Efes Antik Kenti’nde Bakanlıkça yürütülen uygulamaların sağlıklı ve bilimsel bir çerçevede ilerleyebilmesi amacıyla oluşturulan Bilim Kurulu ile Kazı Başkanlığı ve Kazı Koordinatörlüğünün denetiminde hareket edildiğini belirtti.

Yeni ziyaretçi karşılama merkezinin antik kentin sur duvarlarının dışında, mevcut dükkanlar, hizmet üniteleri ve otopark alanından yaklaşık 850 metre uzaklıkta konumlandırıldığını ifade eden İnceciköz, proje aşamasında alanın detaylı etüdünün gerçekleştirildiğini; korunması gereken arkeolojik verilerin belirlendiğini, flora ve fauna açısından korunacak türlerin tespit edildiğini ve yıllara göre iklimsel yağış rejimine ilişkin verilerin değerlendirildiğini kaydetti.

Elde edilen tüm analizler doğrultusunda, ihtiyaçlar gözetilerek planlanan ziyaretçi karşılama yapıları ile otopark alanının en uygun noktada konumlandırılmasına, Bilim Kurulu, Kazı Başkanlığı ve Kazı Koordinatörlüğünün onayı doğrultusunda karar verildiğini vurguladı.
Düzenlemenin uluslararası örneklerle uyumlu olduğunu belirten İnceciköz, UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan pek çok arkeolojik alanda benzer ziyaretçi yönetimi ve karşılama merkezi uygulamalarının hayata geçirildiğini hatırlattı. Bu kapsamda Roma, Atina, Pompeii, Delphi ve Angkor gibi ören yerlerinde ziyaretçi karşılama merkezlerinin antik dokudan uzak, kontrollü bölgelerde konumlandırıldığını ifade ederek Efes’te yürütülen çalışmaların da bu yaklaşımla uyumlu olduğunu söyledi.

Ayrıca yeni karşılama merkezinin mevcut Dünya Miras Alanı sınırının dışında ve Tampon Bölge sınırları içerisinde planlandığını, UNESCO Dünya Miras Merkezi’ne iletilmek üzere Kültürel Miras Etki Değerlendirme (KMED) Raporu hazırlandığını bildirdi.

YEREL BİLGİLENDİRME VE UYGULAMA SÜRECİ

Birol İnceciköz, sürecin yerelde de paylaşıldığını belirterek, “11 Ekim 2024 tarihinde Selçuk’ta gerçekleştirilen bilgilendirme toplantısında projenin tüm detayları; Selçuklu Kaymakamı Sn. Oğuz Alp Çağlar, Selçuklu Belediye Başkanı Sn. Filiz Ceritoğlu Sengel, Karayolları Bölge Müdürlüğü yetkilileri, ticari ünitelerin işletmecileri ve Selçuklu vatandaşlaımıza bizzat tarafımca paylaşılmıştır.” ifadelerini kullandı. Daha sonrasında 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve ilgili yönetmelikler kapsamında hazırlanan yeni karşılama merkezi, otopark ve çevre düzenlemesini içeren projenin İzmir 1 Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 22.10.2024 tarih ve 18411 sayılı kararı ile projelerin uygun bulunduğunu belirtti.

Uygulama çalışmalarına 2025 yılı Ocak ayında başlandığı, sürecin Kazı Başkanlığı, Kazı Koordinatörlüğü, Müze Müdürlüğü uzman arkeologları ile İzmir Rölöve ve Anıtlar Müdürlüğü denetiminde sürdürüldüğü bildirildi. Yeni Ziyaretçi Karşılama Merkezi için Bakanlığımızca ilgili Belediyesine ruhsat başvurusunda bulunulmuş ancak söz konusu başvurumuz süresi içerisinde sonuçlandırılmadığından mer’i mevzuat kapsamında yasal süresi içinde Bakanlığımızca gerekli belgeler temin edilerek Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü’nden inşaat ruhsat alınmış olduğunu ifade etti.

Birol İnceciköz, kamuoyunda yer alan “44 bin metrekare alan asfaltlanacak” yönündeki haberlerin gerçeği yansıtmadığını belirterek, antik kentin tarihi dokusuyla uyumlu, ziyaretçi ihtiyaçlarını karşılayan ve alanın flora ile faunasını gözeten yeni karşılama merkezi yapılarının; jeoradar ile arkeolojik buluntu tespit edilmeyen bölgelerde, kazı yapılmaksızın alana asgari düzeyde müdahale edilmesini sağlayan prekast temel sistemi üzerine, hafif çelik konstrüksiyon yöntemiyle inşa edilmesinin öngörüldüğünü ifade etti.

Proje kapsamında tespit edilen ihtiyaca yönelik, yeterli kapasitede otopark oluşturulan alanda asfalt kullanımının öngörülmediğini kaydeden İnceciköz, söz konusu düzenlemeyle hedefin hem ziyaretçi deneyimini iyileştirmek hem de kültürel mirası korumak olduğunu vurguladı.
Yeni karşılama merkezi ve oluşturulan yeni gezi rotalarıyla birlikte Efes Ören Yeri’nde ziyaretçilerin alanda dört ila beş saat vakit geçirebileceği, böylece ziyaret deneyiminin daha kapsamlı hale geleceği belirtildi.

TİCARİ BİRİMLER VE ZİYARETÇİ DENEYİMİ

Yeni merkezde planlanan ticari birimlerin, mevcut ruhsat sahiplerine tahsis edilmek üzere düzenlendiği; işletme sürecinin Bakanlık Döner Sermaye İşletmesi Merkez Müdürlüğü tasarrufunda yürütüleceği ve elde edilecek gelirlerin kültür varlıklarının korunması ve işletilmesine yönelik faaliyetlerde değerlendirileceği belirtildi.

İnceciköz, yürütülen çalışmaların bilimsel veriye dayalı ve paydaşlarla uyumlu şekilde ilerlediğini vurgulayarak, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Türkiye’nin kültür varlıklarını geleceğe miras olarak taşıyacak adımları kararlılıkla sürdürdüğünü ifade etti.