Dünya nın ortasına güneş yaptılar: Gerçeğinden 10 kat daha sıcak ve kendi kendini besliyor Sözcü Gazetesi

Temiz, sınırsız ve ucuz enerji arayışında insanlık tarihinin en büyük adımlarından biri atılıyor. Çin, Güneş'in çekirdeğindeki plazma füzyonunu taklit ettiği ve "yapay güneş" olarak adlandırdığı tokamak reaktörleriyle enerji dünyasında tüm dengeleri değiştirmeye kararlı. Pekin'in bu alandaki en gelişmiş kozu olan Deneysel Gelişmiş Süperiletken Tokamak (EAST), Güneş'ten tam 6 kat daha sıcak yanma kapasitesine sahip bir nükleer füzyon reaktörü olarak öne çıkıyor.

Plazma Fiziği Enstitüsü tarafından işletilen EAST'ın, 2027 yılında ilk füzyon ateşleme deneyini gerçekleştirmesi bekleniyor. Bu tarihi dönüm noktası, EAST'ı dışarıdan hiçbir ısıtma kaynağına ihtiyaç duymadan plazmanın kendi kendine yanabildiği, dünyanın ilk kendi kendini besleyen reaktörü haline getirebilir.

GÜNEŞİN ÇEKİRDEĞİNDEN 10 KAT DAHA SICAK

Füzyon reaktörlerinde bilim insanları, devasa bir kütle enerjisi ve ısı açığa çıkarmak için pozitif yüklü iki çekirdeği birleştirmeyi hedefliyor. Ancak her iki çekirdek de pozitif yüklü olduğu için reaktörlerin, birbirini iten bu manyetik kuvvetleri alt edecek muazzam bir güç üretmesi gerekiyor.

Silindirik bir yapıya sahip olan tokamak reaktörleri, bu hidrojen çekirdeklerini elektrikle yükleyip yoğun bir plazmaya dönüştürerek sorunu çözüyor. Fakat bu plazma inanılmaz derecede kararsız bir yapıya sahip. Kendi kendini besleyen bir ısı üretebilmesi için plazmanın daha önce görülmemiş ölçeklere, yani 150 milyon santigrat dereceye (Güneş'in çekirdeğinin yaklaşık 10 katı) ve Dünya'nınkinden yüz binlerce kat daha büyük manyetik alanlara ulaşması gerekiyor.

BATILI ŞİRKETLER HENÜZ PES ETMİŞ DEĞİL

EAST, Çin'in füzyon hamlesindeki tek projesi değil. Pekin yönetimi, 2023 yılından bu yana bu teknolojiye yaklaşık 6,5 milyar dolarlık devasa bir yatırım yaptı. Ülkenin en son Beş Yıllık Kalkınma Planı'nın temel taşlarından biri olan Çin füzyon endüstrisi, tıpkı Silikon Vadisi'ndeki gibi girişimci bir ruhla hareket ediyor; kamu yatırımları, koordineli araştırmalar ve kararlı tedarik zinciri hamleleriyle küresel rakiplerini geride bırakıyor.

Ancak Batılı şirketler de bu yarışta pes etmiş değil. Örneğin Amerika Birleşik Devletleri'nde yaklaşık 42 şirket, küresel yatırımların neredeyse yarısını oluşturan 8 milyar dolarlık bir sermayeyi bu teknolojiyi geliştirmek için toplamış durumda.

100 MİLYON SANTİGRAT DERECE SICAKLIĞA ULAŞTI

EAST, kurulduğu 2006 yılından bu yana kesintisiz füzyon reaksiyonlarına giden yolda çok önemli kilometre taşlarını geride bıraktı:

Ocak 2025 Tarihi Rekor: EAST, plazma füzyon tarihinin en uzun "yüksek kaliteli yanma" rekorunu kırdı. 1.066 saniye süren bu reaksiyon, reaktörün 2023'teki kendi rekorunu ikiye katladı ve deney sırasında 100 million santigrat derece sıcaklığa ulaşıldı.

Greenwald Sınırının Aşılması: Bir yıl sonra araştırmacılar, plazmanın kararsız hale gelmeden önceki atom sayısı sınırını tanımlayan matematiksel "Greenwald Sınırı" bariyerini aşmayı başardı. Bu başarı, plazmanın aşırı yüksek yoğunluklarda bile kararlı kalabileceğini kanıtladı.

Ancak temiz enerji sektöründe devrim yaratması beklenen EAST, liderlik koltuğunu çoktan başka bir projeye kaptırdı. İnşaatının 2027 yılında tamamlanması planlanan Yanan Plazma Deneysel Süperiletken Tokamak (BEST), insanlık tarihinde füzyondan başarıyla elektrik üreten ilk reaktör olmaya hazırlanıyor.

Seçkin selefi EAST'tan daha büyük olan BEST, ilk etapta doğada çok nadir bulunan ve korunması zor olan döteryum ve trityum hidrojen izotoplarını kullanacak. Bilim insanları, ilerleyen dönemde reaktörün içini kaplayacak bir lityum blanket (battaniye) sayesinde BEST'in kendi trityum atomlarını üretebileceğini umuyor. Ayrıca Çin, 2030 yılına kadar hem füzyon hem de fisyon reaksiyonlarını bir arada sunan dünyanın ilk nükleer santrali Xinghuo'yu da işletmeye almayı hedefliyor.

TEDARİK ZİNCİRİ VE YABANCI ÜRETİM ENGEL TEŞKİL EDİYOR

Çin'in füzyon hamlesi, ulusal bir programın öncelikleri belirlediği, araştırmaları fonladığı ve kritik darboğazları çözdüğü merkeziyetçi bir yaklaşımla yönetiliyor. Örneğin Temmuz 2025'te Pekin, bu araştırmalara liderlik etmesi için 2,1 milyar dolarlık sermayeyle devlete ait China Fusion Energy şirketini kurdu. Mart 2026'da yayımlanan 15. Beş Yıllık Plan'da ise füzyon enerjisi, öncelik verilecek sekiz "öncü teknoloji" arasında listelendi.

Tüm bu inanılmaz gelişmelere rağmen, ticari operasyonların önünde ciddi engeller var. En büyük zorluk, özel bileşenlerin büyük ölçekte üretilebilmesi. Çin, kritik tedarik zincirini geliştirmek için metal marangozluğu ve gelişmiş üretim tekniklerine yatırım yapsa da bazı kilit parçalarda hâlâ yabancı üreticilere bağımlı. Örneğin, füzyon sürecinde kullanılan süper mıknatısların üretiminde hayati önem taşıyan Hastelloy (C276) metalik substrat alaşımı, ancak Ekim 2025'te Çin'de büyük ölçekte üretilmeye başlanabildi.

Dünyada şu ana kadar en az 77 füzyon odaklı girişim küresel çapta 15 milyar dolarlık yatırım topladı. Kimi tokamak tasarımlarına yönelirken, kimileri stellaratör veya lazer tabanlı teknolojilere yatırım yapıyor. Amerikan girişimleri önümüzdeki on yılda faaliyete geçmeyi umarken, Güney Fransa'da 34 ülkenin ortaklığıyla yürütülen insanlık tarihinin en büyük ortak projesi ITER (Uluslararası Termonükleer Deneysel Reaktör) son reaktör aşamasına girdi; ancak onun da en erken 2039 yılına kadar operasyonel olması beklenmiyor.