Dünya bunu bekliyordu! Ateş kesildi masa kurulacak

Dünya rahat bir nefes aldı. ABD ve İsrail’in İran’a yönelik açtığı ortak savaş, dün gece yarısından sonra 40’ıncı gününde iki haftalık bir ateşkes ve müzakere sürecinin kabul edilmesiyle durdu. ABD Başkanı Donald Trump’ın Tahran’a yönelik sert mesajları ve tüm sivil enerji altyapısını yok edeceğine dair verdiği ültimatomun süresinin dolmasına 90 dakika kala, taraflar silahların susturulması ve müzakere masasının kurulması konusunda anlaşmaya vardı. Pakistan’ın başkenti İslamabad’da cumartesi günü başlayacak görüşmelerde ABD’yi Başkan Yardımcısı JD Vance temsil ederken İran heyetine ise Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf başkanlık yapacak.

TRUMP DETAYLARI PAYLAŞTI

Ateşkes ve müzakerelerin başlayacağının duyurulmasının ardından açıklamalarda bulunan Trump, Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif ve Pakistan Genelkurmay Başkanı Asım Münir’in öncülüğünde, iki ülke arasında yürütülen müzakerelerin olumlu sonuç verdiğini belirtti. Varılan anlaşmanın detaylarını da aktaran Trump, İran’daki uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin tamamen duracağını, yerin derinliklerine gömülmüş nükleer kalıntıların ABD tarafından çıkarılıp bölgeden uzaklaştırılacağını ifade ederek İran’ın oldukça verimli bir rejim değişikliğinden geçtiğini savundu. Trump, müzakere sürecinin bir parçası olarak İran’a yönelik uygulanan yaptırımların ve tarifelerin kaldırılacağı bilgisini de paylaştı. ABD Başkanı müzakerelere dair pozitif mesajlar vermesine rağmen İran’a silah tedarik eden her ülkeye, ABD’ye sattıkları tüm mallar üzerinden derhal geçerli olmak üzere yüzde 50 gümrük vergisi uygulanacağını duyurdu.

ÇİN OYUNA DAHİL OLDU

Pakistan, Türkiye ve Mısır’ın yoğun çabalarının yanı sıra New York Times’ın (NYT) İranlı yetkililere dayandırdığı habere göre Çin, son aşamada devreye girerek İran’ı masaya oturması ve müzakere süresince Hürmüz Boğazı’nın açık tutulması konusunda ikna etti. Haberde Pekin’in, İran’ın enerji tesisleri ve kritik altyapısına yönelik olası saldırıların küresel ekonomi üzerinde yaratabileceği olumsuz etkiden endişe duyduğu aktarılırken uzmanlar, Pekin’in girişiminin İranlılar tarafından sızdırılmasının Çinli yetkililer arasında rahatsızlık yarattığını iddia etti. Bunun Çin’i daha fazla sorumluluk almaya itmek için yapılmış bilinçli bir hamle olduğu değerlendiriliyor. Tahran yönetimi böylelikle ateşkesin başarısız olması halinde Çin’i suçlayabilecek. Öte yandan Çin’in İran’ı ateşkesi kabul etmeye zorlamak için devreye girdiği gerçeği, Pekin’in bir sonraki aşamanın ve potansiyel nihai anlaşmanın da kilit bir parçası olacağı anlamına geliyor.

YILLAR SONRA İLK KEZ

Amerikalı ve İranlı yöneticiler en son 2015’te imzalanan nükleer anlaşma sürecinde yüz yüze görüşmüş; Washington adına Barack Obama yönetiminin Dışişleri Bakanı John Kerry, Tahran tarafında ise dönemin Dışişleri Bakanı Cevad Zarif masada yer almıştı. Taraflar savaşın öncesinde Umman’ın arabuluculuğunda dolaylı olarak görüşüyordu.

KRİTİK KONULAR HÜRMÜZ VE NÜKLEER TARAFLAR UZLAŞIYA NE KADAR YAKIN

ABD ve İran’ın 15 günlük ateşkeste uzlaşmasına rağmen nihai barış için anlaşma zemini olup olmadığı henüz belirsiz. ABD’nin 15, İran’ın ise buna karşı ilettiği belirtilen 10 maddelik karşılıklı listelerde tarafların bazı konulardaki beklentileri arasında büyük farklar var. Özellikle Washington yönetimi İran’ın nükleer programını tamamen kapatmasını talep ederken, Tahran ise bu hakkını saklı tutmak istiyor.

TRUMP ‘ÇOĞUNDA ANLAŞTIK’ DEDİ

Washington bu kapsamda İsfahan, Natanz ve Fordo nükleer tesislerinin devre dışı bırakılması ve İran’ın elindeki yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş uranyumu Uluslararası Atom Enerji Ajansı’na devretmesini talep ediyor. Trump’ın dünkü mesajında “çoğunda anlaşma sağlandı” dediği şartlar arasında Hürmüz Boğazı’nı yeniden gemi trafiğine açılması, İran’ın füze programının menzili ve miktarı açısından sınırlandırılması, Tahran’ın bölgedeki “vekil güçlere desteğini” kesmesi gibi talepler var.

TALEPLERDE FARK VAR

Füze programını egemenlik konusu olarak gören İran’ın buna nasıl yaklaşacağı bilinmezken, Tahran yönetimi Washington’dan ülkeye yönelik tüm yaptırımların kaldırılmasına ek olarak savaş tazminatı istiyor ve bölgedeki tüm ABD askerlerinin çekilmesini talep ediyor. Müzakerelerin en kritik konularından biri de Hürmüz Boğazı.

İRAN HÜRMÜZ’Ü BIRAKIR MI

Savaşın başlamasından bu yana İran Hürmüz’de petrol gemilerinden varil başına 1 dolarlık “gişe sistemi” uyguluyor. ABD’nin transit geçiş izni talebine karşılık İran tarafı, uzmanların beş yıl içinde 500 milyar dolar gelir sağlayabileceğini belirttiği bu sistemden vazgeçme niyetinde değil. Hürmüz’den geçmek isteyen petrol tankerleri artık eski rotalarını kullanamıyor. Gemiler, İran kıyısına daha yakın olan Keşm ve Larak adaları arasından İran Devrim Muhafızları onayı ile geçmek zorunda bırakılıyor. Körfez ülkelerinin uygulamayı kabul etmeyeceği öngörülüyor.

İRAN’DA ATEŞKES COŞKUSU

İRAN’da ilan edilen ateşkesin ardından başkent Tahran’da binlerce kişi sokaklara indi.Tahran’ın en uzun caddesi olan Valiasr Caddesi’nde yüksek sesli müzik çalarken İran bayrakları taşıyan halkın tezahürat yaptığı görüldü. Arabalar ve motosikletler de üzerlerine İran bayrakları takılmış halde ilerlerken çoğu yerde ateş yakıldı. Gösterilerde ABD ve işgal rejimi karşıtı sloganlar atılarak iki ülkenin bayrakları yakıldı. Kalabalık, kutlamalarda meydanı sık sık tekbir sesleriyle inletti. Göstericiler saldırılarda hayatını kaybeden Ayetullah Ali Hamaney’in ve onun yerine geçen oğlu Mücteba’nın fotoğraflarını taşıdı.

ABD’DE SAVAŞ PROTESTOSU

Ateşkes ilanından hemen önce ABD’nin başkenti Washington’da binlerce kişi savaş karşıtı gösteriler kapsamında bir araya geldi. Beyaz Saray yakınlarında toplanan göstericiler, “petrol savaşına hayır”, “savaşı durdurun” yazılı dövizler taşıdı, Trump yönetimi aleyhine sloganlar attı.

40 GÜNDE BİNLERCE ÖLÜ MİLYARLARCA DOLAR ZARAR
SAVAŞIN BİLANÇOSU AĞIR

Savaşın etkisi sadece fiziksel yıkımla sınırlı kalmadı, ekonomide dengesizliklere yol açtı. 40 gün süren savaşın Ortadoğu’ya maliyeti milyarlarca doları buldu.

ABD’ye operasyonun maliyeti ilk 20 günde 25 milyar doları buldu. Amerikan Girişim Enstitüsü’nde kıdemli araştırmacı ve eski ABD Savunma Bakanlığı (Pentagon) bütçe yetkilisi Elaine McCusker, toplam maliyetin 31 milyar doları bulduğunu iddia ediyor. Sadece düşen uçak, helikopter ve harcanan gelişmiş füze savunma sistemlerinin maliyeti 5-10 milyar dolar arasında tahmin ediliyor. Savaşın İsrail’e maliyeti ise yaklaşık 15 milyar doları buldu. İran’ın enerji tesislerine yapılan saldırılar ve petrol ihracatının durması nedeniyle tam zarar netleşmemekle birlikte, İran’a maliyet 20 milyar doların üzerinde. Körfez ülkelerinin ise gaz tesislerinin zarar görmesi ve ticaretin durmasıyla Gayrisafi yurt içi hasılalarında ciddi kayıplar yaşandı.

CAN KAYIPLARI

İran Sağlık Bakanlığı’nın son verilerine göre, 28 Şubat’tan bu yana ABD-İsrail’in İran’a düzenlediği saldırılarda en az 2 bin 76 kişi hayatını kaybetti. Ölenler arasında 240 kadın ve 212 çocuk bulunuyor. 26 bin 500’den fazla kişi yaralandı. İran’ın İsrail başta olmak üzere Körfez ülkelerinde bulunan Amerikan üslerine yaptığı misilleme saldırılarında da kayıplar yaşanırken İsrail’in Lübnan’ı mart ayının başından beri ateş altına alması bölgedeki gerilimi şiddetlendirdi. Son güncellemelere göre:

İsrail: 26 ölü, 7 bin 183 yaralı. ABD üsleri: 13 ölü, 200 yaralı. Lübnan: 1497 ölü, 4 bin 639 yaralı. Bahreyn: 3 ölü, yaralı sayısı netleşmedi. Irak: 109 ölü, yaralı sayısı netleşmedi. Ürdün: 29 yaralı. Kuveyt: 7 ölü, yaralı sayısı netleşmedi. Umman: 3 ölü, 15 yaralı. Katar: 16 yaralı. Suudi Arabistan: 2 ölü, 22 yaralı. Birleşik Arap Emirlikleri: 12 ölü, 221 yaralı.

TÜRKİYE’YE TEŞEKKÜR VAR DÜNYA ZAFERİ ALKIŞLADI

İran’daki savaşta 40 gün sonra gelen ateşkes uluslararası kamuoyunu da sevindirdi. Ateşkes kararı dünya genelinde memnuniyet yaratırken, Mısır, Lübnan, Avustralya ve Yeni Zelanda’dan gelen açıklamalarda “Türkiye’ye müzakere sürecindeki katkılarından dolayı” teşekkür edildi.

* BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, ateşkesi memnuniyetle karşıladı. Guterres, bölgedeki çatışmaya taraf tüm aktörlere uluslararası hukuk yükümlülüklerine uyma çağrısında bulundu.

* AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen: Kalıcı çözüm için müzakerelerin devam etmesi çok önemli.

* Mısır Dışişleri Bakanlığı, ateşkesin çok önemli bir fırsat olduğunu aktardı. Mısır’ın Türkiye ve Pakistan ile “bölgede güvenlik ve istikrarı teşvik etme” çabalarına devam edeceğini kaydetti.

* Lübnan Cumhurbaşkanı Joseph Avn, ateşkesin sağlanmasına katkıda bulunan Türkiye, Pakistan ve Mısır’ın çabalarına dikkati çekti.

* Suudi Arabistan Dışişleri Bakanlığı, ateşkesten övgüyle bahsederek, desteğini teyit etti.

* İspanya Başbakanı Pedro Sanchez: İspanyol hükümeti, dünyayı ateşe verenleri alkışlamayacaktır. Şimdi ihtiyaç duyulan şey: diplomasi, uluslararası hukuk ve barış.

* İngiltere Başbakanı Keir Starmer: Ortaklarımızla bu ateşkesi kalıcı hale getirmek için çabalayacağız.

* Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning: Çin, Ortadoğu’da istikrarın sağlanması için başından beri ateşkesi savunuyor ve bu yönde çaba göstereceğiz.

Bu arada ateşkes sürecinde yoğun diplomatik girişimlerde bulunan Dışişleri Bakanı Hakan Fidan dün de İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Katar Başbakanı ve Dışişleri Bakanı Şeyh Muhammed bin Abdurrahman El Sani ile telefonda görüştü.