Devlet otoritesi ve kurumsal dönüşüm Düşünce Günlüğü Haberleri

Burak Çalışkan - Doktorant, Post-Sovyet Çalışmaları, York Üniversitesi

15 Mart’ta Kazakistan’da düzenlenen anayasa referandumunda seçmenler, mevcut anayasanın yaklaşık yüzde 84’ünü etkileyen kapsamlı değişiklikleri oyladı. Merkez Seçim Komisyonu verilerine göre katılım oranı yüzde 73,12 olarak gerçekleşirken, seçmenlerin yüzde 87,15’i yeni anayasanın kabulü yönünde oy kullandı. Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, önerilen metni “esas itibarıyla yeni bir anayasa” olarak tanımladı. Nitekim öneriler, yürürlükteki anayasa metninin büyük bölümünü kapsayan geniş çaplı bir revizyon içeriyor. Bu ölçekte bir yeniden yazım, reform sürecini sıradan bir anayasa değişikliği paketinin ötesine taşıyarak devletin yönetim mimarisinin yeniden tasarlanmasına işaret ediyor. Dolayısıyla referandum yalnızca hukuki bir düzenleme olarak değil, aynı zamanda ülkenin siyasi dengelerini ve devlet-toplum ilişkilerini yeniden şekillendirme potansiyeli taşıyan bir dönüm noktası olarak değerlendirilebilir.

BUGÜNE KADAR YAPILAN EN KAPSAMLI REVİZYON

Kazakistan’ın yürürlükteki anayasası, Ağustos 1995’te yapılan referandumla kabul edilmişti. O tarihten bu yana metin, 1998, 2007, 2011 ve 2022 yıllarında gerçekleştirilen önemli değişiklikler de dahil olmak üzere birçok kez revize edildi. Özellikle 2022’de yapılan referandum, 2019’da Nursultan Nazarbayev’in yerine iktidara gelen Tokayev’in önceki siyasi mirastan kısmi bir ayrışmayı hedefleyen kapsamlı reform paketinin parçası olarak dikkat çekmişti. Bununla birlikte, son referandumda oylanan değişiklikler kapsam ve derinlik bakımından ülkenin modern tarihindeki en kapsamlı anayasal revizyon olma niteliği taşımaktadır.

TEK MECLİSLİ YASAMA ORGANI

Kazakistan’da yasama yetkisi hâlihazırda Senato ve Meclis’ten oluşan iki meclisli bir parlamentoya aittir. Yeni anayasa ise bu yapının yerini “Kurultay” adı verilen tek meclisli bir yasama organının almasını öngörmektedir. Taslağa göre Kurultay, beş yıllık dönemler için seçilecek 145 milletvekilinden oluşacak ve ülkenin en yüksek yasama organı olarak görev yapacaktır. Bu sayı, mevcut iki meclisli yapıda yer alan Senato ve Meclis’in toplam 148 üyesine kıyasla sınırlı bir değişimi temsil etmektedir.

Bununla birlikte yeni anayasa, yasama organının tek bir çatı altında toplanmasını daha geniş yetkilerle birleştirerek denetim, siyasi hesap verebilirlik ve üst düzey devlet atamalarının onaylanması gibi alanlarda Kurultay’a merkezi bir rol atfetmektedir. Bununla birlikte Kurultay’a verilen yetkiler bağlamında bazı tartışmalar da ortaya çıkmıştır. Özellikle cumhurbaşkanı tarafından sunulan yasa tasarılarının Kurultay gündeminde öncelikli olarak ele alınması ve iki ay içinde karara bağlanmasının öngörülmesi, yürütme ile yasama arasındaki güç dengesi açısından dikkat çekici bir düzenleme olarak öne çıkmaktadır.

BAŞKAN YARDIMCILIĞI MAKAMI GERİ DÖNÜYOR

Bir diğer önemli değişiklik, Başkan yardımcılığının yeniden getirilmesidir. 1995 Anayasası bu makamı kaldırmıştı. Yeni Anayasa’ya göre cumhurbaşkanı Başkan Yardımcısını aday gösterecek ve bu atama Kurultay tarafından onaylanacaktır. Başkan yardımcısının görevleri arasında cumhurbaşkanını yurtdışında temsil etmek, Kurultay, hükümet ve diğer devlet organlarıyla ilişkilerde cumhurbaşkanının adına temaslarda bulunmak yer almaktadır.

RUSÇANIN STATÜSÜ DEĞİŞTİ

Yeni anayasadaki en sembolik değişikliklerden biri devlet diliyle ilgilidir. Kazakça, anayasa ile devlet dili olarak varlığını korurken, Rusçaya devlet organlarında ve yerel yönetimlerde Kazakça ile birlikte kullanılacak bir statü verilmiştir. Mevcut anayasa ifadesi Rusçanın Kazakça ile “eşit statüye” sahip olduğunu ima ederken, yeni anayasa bunu “ile birlikte” olarak değiştirerek Rusçanın statüsünü Kazakça ile eşitlemek yerine yan yana kullanımını öngörmektedir. Bu değişiklik, hem ulusal kimlik hem de Sovyet sonrası miras bağlamında siyasi açıdan kritik bir unsur olarak öne çıkmaktadır.

YABANCI ETKİYİ SINIRLANDIRAN DÜZENLEMELER

Yeni anayasa, siyasi partiler ve sendikalar için yabancı finansmanı yasaklamayı sürdürmekle kalmayıp, sivil toplum kuruluşlarının yabancı bağışçılar dahil tüm finansman kaynaklarını açıkça bildirmelerini zorunlu kılmaktadır. Mevcut yasalar zaten bu örgütlerin yabancı gelirlerini raporlamasını şart koşarken, taslak bu yükümlülüğü anayasal düzeye taşıyarak sivil toplum üzerinde daha sıkı devlet kontrolü sağlıyor ve yabancı fonlarla ilgili tüm mali işlemler ile varlık bilgilerinin “açık ve erişilebilir” olmasını zorunlu kılarak şeffaflık gerekçesiyle sınırlayıcı bir mekanizma sunuyor. Yeni düzenlemeler, yabancı etkiyi sınırlayarak ulusal karar alma mekanizmalarını güçlendirmeyi amaçlamaktadır.

KAZAK KİMLİĞİ ÖN PLANA ÇIKARTILDI

Referandumun ardından Kazak yetkililer, 15 Mart’ın Anayasa Günü olduğunu ilan etmişlerdir. Yeni anayasa 1 Temmuz 2026’da yürürlüğe girecek ve mevcut parlamento sona erecektir. Ardından kurulacak tek meclisli Kurultay için seçimlerin iki ay içinde yapılması öngörülmektedir. Bu kısa sürede Cumhurbaşkanı Tokayev’in, Başkan Yardımcısı, Anayasa Mahkemesi Başkanı ve hakimleri, Merkez Seçim Kurulu üyeleri ve Yüksek Denetim Kurulu üyeleri de dahil olmak üzere kilit görevleri ataması beklenmektedir.

Yeni anayasa, sadece kurumsal reformları ve yürütme yetkilerini yeniden düzenlemekle kalmıyor, aynı zamanda ulusal kimlik ve ulus inşası sürecinde sembolik bir rol oynuyor. Kazakçanın devlet dili olarak vurgulanması ve Rusçanın eşit statüde kullanım ifadesinin kaldırılması, Sovyet sonrası mirasla dikkatli bir mesafe koyarken Kazak kimliğini ön plana çıkarıyor.

Bu bağlamda, Tokayev’in 2019’da cumhurbaşkanlığına gelmesi, Nazarbayev’in yaklaşık otuz yıllık iktidarından bir kopuş ve demokratik bir vaadi simgelemekteydi. Komşu Kırgızistan örneğine kıyasla bu değişim daha sessiz ve barışçıl gerçekleşmiş olsa da, ülke içinde belirgin bir siyasi dönüşüm yaşanmıştır. Bu düzenlemeler, sadece kurumsal reformları değil, aynı zamanda 2019’dan itibaren başlayan siyasi dönüşümü de meşrulaştırarak Tokayev’in reformcu lider imajını pekiştirmektedir. Böylece yeni anayasa, hem kurumsal hem de siyasi meşruiyeti bir arada sunarak Tokayev döneminin karakterini şekillendirmektedir.