Deniz ablukası nedir ve Hürmüz Boğazı nda nasıl işleyebilir?

AFP via Getty Images

ABD ordusu İran limanlarına giriş ve çıkış yapan tüm deniz trafiğine yönelik ablukayı Pazartesi günü başlatacağını duyurdu.

Hürmüz Boğazı'nda başka ülkelerden gelen ya da başka ülkelere giden gemilere ise izin verileceği belirtildi.

İran, deniz ticareti için kritik önemdeki Hürmüz Boğazı'nı, ABD ve İsrail'in 28 Şubat'ta başlattığı saldırıların ardından fiili olarak kapatmış durumda.

Açıklama, hafta sonunda Pakistan'da taraflar arasındaki müzakerelerden bir sonuç çıkmamasının ardından yapıldı.

ABD Başkanı Donald Trump, Pakistan'da İran ile yapılan doğrudan görüşmelerin, İran'ın "nükleer emellerinden vazgeçmeye isteksiz" olması nedeniyle başarısız olduğunu iddia etti.

İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü ise ABD'yi "aşırı ve hukuka aykırı taleplerde bulunmakla" suçladı.

Abluka pratikte nasıl işleyebilir?

ABD Deniz Kuvvetleri'nin 2022 tarihli Deniz Harekât Hukuku El Kitabı, ablukayı "düşman bir devlete ait, düşman bir devlet tarafından işgal edilen ya da kontrolü altında bulunan belirli limanlara, havaalanlarına veya kıyı bölgelerine, tüm devletlere ait düşman veya tarafsız gemilerin ve/veya hava araçlarının girişi ya da çıkışını engellemeye yönelik savaşçı bir operasyon" olarak tanımlıyor.

ABD Başkanı Trump, Pakistan'da hafta sonu sonuçsuz kalan görüşmeler sonrası, İran'ı ve Hürmüz Boğazı'nı kullanacak gemileri tehdit etmiş ve Pazar sabahı paylaştığı sosyal medya mesajında, Boğaz'a giriş ve çıkışlarda denetimin ABD'de olacağını açıklamıştı.

ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM) da Pazar akşamı X üzerinden yaptığı açıklamada, Hürmüz Boğazı'nda İran limanlarına yönelik ablukasının Pazartesi günü 17.00'de başlayacağını duyurdu.

CENTCOM'un açıklamasında ablukanın İran limanlarına ve kıyılarına giren ve bu limanlardan ayrılan tüm gemilere, ülkelerine bakılmaksızın "tarafsızca" uygulanacağı, "İran dışındaki limanlara giden ve bu limanlardan gelen" gemilerin "engellenmeyeceği" belirtildi.

Trump, ablukanın uygulanmasında başka ülkelerin de katkıda bulunacağını söyledi ancak bunların hangi ülkeler olduğunu belirtmedi. BBC'nin elindeki bilgilere göre İngiltere'nin ablukada rol alması beklenmiyor.

Trump Fox News'e yaptığı açıklamada ayrıca NATO'nun Boğaz'daki "mayınları temizlemeye yardım etme" teklifinde bulunduğunu belirtti, Hürmüz Boğazı'nın "çok da uzak olmayan bir gelecekte yeniden kullanıma açılacağını" ekledi.

Trump, ABD'nin mayın tarama gemilerini bölgede devreye sokacağını ve NATO üyesi olan İngiltere'nin de aynısını yapacağını söyledi; "Anladığım kadarıyla Birleşik Krallık da dahil birkaç ülke mayın tarama gemileri gönderecek" dedi.

İngiltere Başbakanı Keir Starmer daha önce yaptığı bir açıklamada, İngiliz askeri "mayın avlama sistemlerinin" hali hazırda bölgede bulunduğunu söylemişti.

İngiltere hükümeti sözcüsü, "Küresel ekonomiyi ve ülkemizdeki yaşam maliyetini desteklemek için acilen gerekli olan, seyrüsefer özgürlüğü ve Hürmüz Boğazı'nın açık tutulması gerekliliğini desteklemeye devam ediyoruz" dedi.

Sözcü, Hürmüz Boğazı'nın "ücrete tabi tutulmaması gerektiğini" de ekledi; "Fransa ve diğer ortaklarımızla birlikte seyrüsefer özgürlüğünü korumak için acilen geniş bir koalisyon oluşturmak üzere çalışıyoruz."

BBC'nin ABD'den konuştuğu üç hukuk uzmanı, ablukanın deniz hukuku ihlali olabileceğini söyledi. Bir uzman da, askeri güçle uygulanacak bir ablukanın, mevcut ateşkes anlaşmasını ihlal etmek anlamına gelebileceğine de işaret etti.

ABD neden Boğaz'da abluka uygulayacak?

Coğrafi konumu ve stratejik önemi, İran'ın Hürmüz Boğazı'nı savaşta bir koz olarak kullanmasını sağladı.

İran bu dar ticaret rotasından geçecek gemilere seçerek izin veriyor ve petrol fiyatları da giderek artıyor.

Tahran Boğaz'ı kullanmak isteyen bazı gemilerdense çok yüksek ücretler talep ediyor.

Trump Boğaz'ı kapatarak İran hükümeti için kritik önemdeki bu gelir kaynağını kesebilir. Ancak bu hamle petrol ve gaz fiyatlarının daha da yükselmesi riskini beraberinde getiriyor.

Trump Fox News'e yaptığı açıklamada, "İran'ın sevdiklerine petrol satıp, sevmediklerine satmayarak para kazanmasına izin vermeyeceğiz" dedi ve hedefin hayati öneme sahip bu denizcilik kanalından "ya [gemilerin] hepsinin ya hiçbirinin" geçişine izin vermek olduğunu ekledi.

Uzmanlar Trump'ın, ABD'nin istediği anlaşma koşullarına boyun eğdirmek üzere İran üzerinde baskı kurmak için böyle bir açıklama yapmış olabileceği görüşünde.

CBS'in "Face the Nation" programına konuşan Cumhuriyetçi Kongre Üyesi Mike Turner, ablukanın Hürmüz'deki mevcut duruma bir çözüm dayatmanın bir yolu olduğunu söyledi;

"Başkan, 'kimin geçeceğine onların karar vermesine izin vermeyeceğiz' diyerek müttefiklerimizi ve herkesi masaya çağırıyor."

Demokrat senatör Mark Warner ise Pazar günü CNN televizyonuna, "Boğaz'ı ablukaya almanın, İran'ı Boğaz'ı açmaya nasıl iteceğini anlayamıyorum" dedi.

Etkisi ne olabilir?

BBC'ye konuşan denizcilik uzmanı Lars Jensen, Trump'ın bu ablukasının kısa vadeli olarak şu an hali hazırda bu bölgede olan az sayıdaki gemiyi etkileyeceğini söyledi.

"Bu gerçekten Amerikalılar tarafından yapılırsa, sadece çok az sayıda gemiyi durduracaktır. Olaya geniş açıdan bakıldığında, aslında çok fazla bir değişiklik olmayacaktır."

Vespucci Denizcilik'in CEO'su Jensen, Trump'ın, "geçiş için İran'a ücret ödeyen gemilerin güvenli geçişine de izin vermeyeceklerini" açıklamasının etkisinin, bu ücreti ödeyen şirketlerin İran rejimine para ödemiş oldukları için hali hazırda yaptırımlarla karşı karşıya kaldıkları göz önünde bulundurulursa, çok az olacağını da ekledi.

"Öncelikle, geçiş yapan çok az sayıda gemi var. Bunlardan İran'a ödeme yapanların sayısıysa daha az. Ve yapanlarda da zaten Amerikan yaptırımlarında tabi."

Jense, "denizcilik şirketlerinin çoğu, geçici bir barış anlaşması olup olmayacağını ve bunun işleyip işlemeyeceğini görmek için beklemeyi sürdürecek" diyor ve anlaşma olursa deniz ticaretinde yavaş bir artış görmeye başlayacağımızı belirtiyor.

Getty Images

Geçici ateşkesten bu yana Boğaz'da, az da olsa, gemi trafiği görüldü. Boğaz'daki son durum ne?

ABD ve İran'ın 7 Nisan'da anlaştığı iki haftalık geçici ateşkesin maddelerinden biri, bu dar su yolundan güvenli geçişlerin garanti altına alınmasıydı.

Ancak anlaşmanın ardından, bölgedeki gemiler, izinsiz geçmeye çalışmaları halinde "hedef olacakları ve imha edilecekleri" uyarısı almaya başlandı.

Deniz trafiği takip uygulaması Marine Traffic'in verileri 7-10 Nisan arasında Boğaz'dan sadece 19 geminin geçtiğini gösteriyor.

Bunlardan sadece dördü petrol, gaz ya da kimyasal madde taşıyan gemilerdi. Geri kalanlar çeşitli türlerde dökme yük gemileri veya konteyner gemileri olarak listelendi.

Bazı gemilerse yerlerini bildirmeden geçiş yaptı.

28 Şubat'ta ABD ve İsrail'in saldırılarıyla başlayan savaş öncesinde her gün Boğaz'dan ortalama 138 gemi geçiyordu.