Çin in İran hesabı: Riskler artıyor! Pekin savaşa müdahale edecek mi?

ABD ve İsrail'in saldırılarıyla başlayan savaş, İran’la enerji ve yatırım ilişkileri bulunan Çin açısından yeni bir belirsizlik dönemi yarattı. Pekin yönetimi kısa vadede petrol stokları sayesinde enerji arzını sürdürebilecek durumda bulunuyor. Çin’in birkaç ay yetecek kadar stratejik petrol rezervi tuttuğu biliniyor.

Enerji akışında uzun süreli bir kesinti yaşanması halinde Pekin, Rusya’dan tedarik artırmayı değerlendirebilir. Öte yandan uzmanlar, Orta Doğu’daki istikrarsızlığın Çin ekonomisi için orta ve uzun vadede daha geniş sonuçlar doğurabileceğine dikkat çekti.

Çin yönetimi, özellikle İran’daki yatırımları ve bölgedeki enerji hatlarını koruma ihtiyacını gündemde tutuyor. Pekin’in küresel ticaret rotalarının önemli bölümü Orta Doğu’dan geçtiği için savaşın uzaması Çin’in ekonomik planlarını doğrudan etkileyecek.

HÜRMÜZ BOĞAZI VE TİCARET YOLLARI RİSK ALTINDA

Çin ekonomisi son dönemde düşük tüketim, emlak krizinin yarattığı baskı ve yüksek yerel borç yüküyle mücadele ediyor. Pekin’de bu hafta bir araya gelen binlerce Komünist Parti delegesi, dünyanın ikinci büyük ekonomisi için yeni bir yol haritası belirlemeye çalıştı.

Perşembe günü açıklanan ekonomik hedeflerle, Çin’in büyüme beklentisi 1991’den bu yana en düşük seviyeye geriledi. Pekin yönetimi, ekonomik yavaşlamayı ihracatla telafi etmeyi planlıyordu ancak ABD ile süren ticaret savaşı ve Orta Doğu’daki kriz bu planı zorlaştıran yeni bir tablo ortaya çıkardı.

BBC'nin haberine göre, uzmanlar özellikle Hürmüz Boğazı’ndan geçen deniz trafiğinin aksaması halinde enerji ve ticaret hatlarının ciddi zarar görebileceğini vurguladı.

Kraliyet Birleşik Hizmetler Enstitüsü’nden Philip Shetler-Jones, Orta Doğu'da uzun sürecek bir karışıklık ve güvensizlik döneminin, Çin için önemli olan diğer bölgeleri de olumsuz etkileyeceğini belirterek, "Örneğin, Afrika ekonomileri Körfez ülkelerinden gelen önemli ve istikrarlı sermaye akışından faydalandı. Yatırım dalgasının çekilmesi, Çin'in uzun vadeli çıkarlarının sürdürülebilirliğini baltalayan daha geniş bir istikrarsızlık riskini beraberinde getirir" ifadelerini kullandı.

ÇİN–İRAN ORTAKLIĞI VE PETROL BAĞI

Batı’da İran çoğu zaman Çin’in müttefiki olarak tanımlanıyor. İki ülke arasındaki ilişkiler özellikle son yıllarda enerji ve ticaret alanında gelişti.

Tahran ile Pekin arasındaki yakınlaşma, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in 2016’da İran’ı ziyaret etmesinin ardından hız kazandı. Taraflar 2021’de 25 yıllık kapsamlı stratejik ortaklık anlaşması imzalamıştı.

Anlaşmaya göre Çin’in İran’da 25 yıl boyunca yaklaşık 400 milyar dolar yatırım yapması planlanmıştı. Buna karşılık İran’ın Çin’e düzenli petrol akışı sağlaması öngörülmüştü. Vaat edilen yatırımın yalnızca sınırlı bir bölümü hayata geçerken, petrol ticaretinin devam etti.

Çin Devlet Başkanı Xi Jinping

Küresel Enerji Politikası Merkezi verilerine göre Çin, 2025 yılında İran’dan günde 1,38 milyon varil ham petrol ithal etti. Bu miktar Çin’in toplam petrol ithalatının yaklaşık yüzde 12’sine karşılık geliyor. Bazı sevkiyatların menşei gizlemek amacıyla Malezya kaynaklı olarak yeniden etiketlendiği iddia ediliyor.

Araştırmalara göre Asya’daki yüzer depolarda 46 milyon varilden fazla İran petrolü bulunuyor. Ulusal İran Petrol Şirketi’nin Çin’in Dalian ve Zhoushan limanlarında kiraladığı tanklarda da gümrük işlemleri bekleyen petrol stokları yer alıyor.

PEKİN’İN STRATEJİK HESABI

Uzmanlar Çin’in Orta Doğu’daki çatışmalardan uzak durmayı tercih ettiğini ancak gelişmelerden rahatsızlık duyduğunu kaydetti. Pekin yönetimi savaşın ardından diplomatik açıklamalar yaparak ateşkes çağrısında bulundu.

Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, savaşın başında ABD-İsrail saldırılarını kınayarak, "ABD ve İsrail'in İran'a saldırılar düzenlemesi, hele ki egemen bir ülkenin liderini açıkça suikastle öldürmesi ve rejim değişikliğine teşebbüs etmesi kabul edilemez" demişti.

King's College London’daki Çin Lau Enstitüsü’nün Direktörü Profesör Kerry Brown, Çin’deki tartışmaları değerlendirirken "Bence Çin de herkes aynı şeyi düşünüyor. Oyun planı ne? ABD'liler kesinlikle hiçbir oyun planı olmadan bu işe girişmediler" değerlendirmesini yaptı.

Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi

PEKİN MÜDAHALE ETMEYİ DÜŞÜNÜYOR MU?

Brown, Çin'de birçok kişinin ABD'nin gerçekten de hiçbir plan yapmadan bu işe giriştiğine inandığını ifade ederek, "Çinlilerin 'Başka hiçbir şeye bulaşmak istemediğimiz gibi buna da bulaşmak istemiyoruz ama bir şeyler yapmamız da gerekiyor' diye düşünüyor olmaları muhtemel" dedi.

SOAS Çin Enstitüsü Direktörü Profesör Steve Tsang ise çatışmanın küresel etkilerine dikkat çekerek "Çin'in argümanı, Donald Trump'ın Batı'nın ikiyüzlülüğünün ve liberal uluslararası düzen söyleminin boyutunu bir kez daha şüpheye yer bırakmayacak şekilde ortaya koyduğu yönünde olacaktır" görüşünü dile getirdi.

Tsang ayrıca, savaşın Küresel Güney'i Batı ülkelerinden daha fazla etkileyeceğini vurgulayarak, "Bazı ülkelerde birkaç ay içinde gıda kıtlığı yaşanacak. Bunlar Küresel Güney ülkeleri. Ayrıca, İngiltere ve İspanya'nın hedef alınmasıyla Batı ittifakı'nın da parçalandığını görüyoruz" diye konuştu.

Çin'in Küresel Güney'le güçlü ekonomik ve siyasi bağlara sahip olduğunun altını çizen Tsang, bu durumun Pekin için riskleri artırdığını kaydetti. Tsang, masada kaybedecek daha fazla şeye sahip taraf olması nedeniyle Çin'in İran savaşında daha aktif rol alabileceğini savundu.

ÇİN DİPLOMATİK GİRİŞİMLERİNİ HIZLANDIRDI

Pekin yönetimi diplomatik temaslarını da artırdı. Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, Umman ve Fransa’daki mevkidaşlarıyla görüşmeler gerçekleştirdi. Çin hükümeti ayrıca Orta Doğu’ya özel bir temsilci göndereceğini açıkladı.

Uzmanlar, İran’daki yatırımlar ve enerji tedariki nedeniyle Çin’in krizin gidişatını yakından izlediğini ve gerekirse daha aktif diplomatik girişimler başlatabileceğini ifade ediyor. Çin’in atacağı adımların hem Orta Doğu’daki dengeleri hem de küresel enerji piyasasını etkileyebileceği değerlendiriliyor.