Cenevre den bir anlaşma çıkacak mı? ABD İran görüşmeleri başladı

ABD ile İran arasındaki nükleer gerilimde gözler yeniden Cenevre’ye çevrildi. Askeri güç kullanımı ihtimalinin giderek daha görünür hale geldiği bir dönemde taraflar, Umman’ın arabuluculuğunda yeni bir dolaylı müzakere turunda buluştu.

Görüşmeler, sahadaki askeri hareketlilik ve karşılıklı sert açıklamaların gölgesinde gerçekleşiyor. Washington yönetiminin bölgedeki askeri varlığını artırdığına yönelik açıklamalar dikkat çekerken, Tahran olası bir saldırıya “güçle karşılık” mesajını yineliyor. Bu tablo, müzakere masasını yalnızca diplomatik değil, stratejik bir eşik haline getiriyor.

Masadaki isimler ve arabulucu trafiği

Heyetlere üst düzey isimler liderlik ediyor.

ABD tarafında Özel Temsilci Steve Witkoff ve Jared Kushner; İran tarafında Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi yer alıyor.

Umman Dışişleri Bakanı Bedr el-Busaidi ise taraflar arasında mekik dokuyarak mesajları iletiyor. Sürecin formatı doğrudan temas yerine dolaylı diplomasi üzerine kurulu.

Temel anlaşmazlık: Uranyum zenginleştirme

Müzakerelerin merkezinde uranyum zenginleştirme faaliyetleri bulunuyor.

İran, nükleer programını atom bombası üretimini engelleyecek sınırlamalar çerçevesinde sürdürme karşılığında yaptırımların kaldırılmasını talep ediyor. ABD ise Tahran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini tamamen durdurmasını ve elindeki yüksek düzeyli zenginleştirilmiş uranyum stokunun ülke dışına çıkarılmasını istiyor.

Müzakerelerde, zenginleştirme oranının hangi seviyede sınırlandırılacağı, yüzde 60 düzeyinde zenginleştirilmiş yaklaşık 440 kilogram uranyum stokunun durumu ve yaptırımların kaldırılma takvimi ile doğrulama mekanizmaları ele alınıyor.

Yaptırımlar ve uygulama sıralaması

Taraflar arasındaki en derin görüş ayrılıklarından biri yaptırım rejimi. Tahran, ekonomik yaptırımların somut ve doğrulanabilir biçimde kaldırılmasını isterken, Washington adımların kademeli ve denetime açık olmasında ısrarcı. Anlaşmanın mimarisinde “kim, ne zaman, hangi adımı atacak?” sorusu belirleyici başlıklardan biri.

Füze programı tartışması

Washington, nükleer başlığın yanı sıra İran’ın balistik füze kapasitesinin de bölgesel istikrar açısından ele alınması gerektiğini savunuyor. Tahran ise nükleer program dışındaki askeri ve jeopolitik konuların müzakere kapsamı dışında tutulacağını vurguluyor.

Bu yaklaşım farkı, görüşmelerin seyrini zorlaştıran ana unsurlardan biri.

Nükleer silah tartışması ve karşılıklı güvensizlik

İran yönetimi, nükleer silah geliştirmeyeceği yönündeki taahhüdünü dini liderin fetvasına dayandırıyor. ABD ve müttefikleri ise zenginleştirme seviyeleri ve teknik kapasite nedeniyle temkinli. On yıllara yayılan güvensizlik iklimi, diplomatik ilerlemeyi sınırlayan yapısal bir faktör olarak öne çıkıyor.

Enerji piyasalarının hassas dengesi

Cenevre’deki temasların etkisi küresel enerji piyasalarında da yakından izleniyor. Olası bir askeri gerilim senaryosu, petrol arz güvenliği ve fiyatlama davranışları üzerinde risk unsuru yaratıyor. Bölge ülkeleri, üretim ve sevkiyat planlarını ihtiyatlı biçimde gözden geçiriyor.

Kritik soru: Diplomasi yeterli olacak mı?

Diplomatik kaynaklar sürecin kırılgan ancak tamamen tıkanmış olmadığını belirtiyor. Buna karşın tarafların pozisyonları arasındaki mesafe korunuyor.

Cenevre’deki temaslar, bu nedenle yalnızca bir müzakere turu değil; diplomasi ile çatışma arasındaki ince çizgide verilen kritik bir sınav olarak görülüyor.

Cenevre’ye giden süreç

İsrail ve ABD'nin Haziran 2025'te İran'a yönelik saldırılarıyla kesintiye uğrayan İran-ABD arasındaki nükleer müzakereler, başta Türkiye olmak üzere bölge ülkelerinin girişimleri ve Umman'ın arabuluculuğunda yeniden canlandırılmıştı.

Diplomatik temasların ilk adımı 6 Şubat’ta Umman’da atıldı. Dolaylı formatta gerçekleşen görüşmelerde taraflar doğrudan temas kurmadı, mesajlar arabulucular üzerinden iletildi.

17 Şubat’taki ikinci tur görüşmelere ise Cenevre ev sahipliği yaptı. Bu tur sonrasında Tahran yönetimi, “temel ilkelerde anlayış sağlandığı” yönünde açıklama yaptı. Ancak sahadaki gelişmeler, diplomatik iyimserliği sınırladı.

ABD’nin bölgedeki askeri varlığını artırdığına yönelik açıklamalar ve Washington’dan gelen sert mesajlar tansiyonu yükseltti. İran ordusu da tatbikatlar düzenledi. Tahran, “kendimizi savunmaya hazırız” vurgusunu yineledi.

Diplomasi kulislerine göre İran, üçüncü tur öncesinde kapsamlı bir “nükleer anlaşma teklifi” hazırladı.