Büyüme geriliğinden kansızlığa: Çölyak hastalığı hakkında bilmeniz gerekenler

Belirti vermeden ilerleyebilen çölyak hastalığı, “sessiz çölyak” olarak da biliniyor. Her 1 belirti gösteren vakaya karşılık 7 belirtisiz vaka olabileceği belirtilirken, uzmanlar farkındalığın artırılması gerektiğini vurguluyor.

ÇÖLYAK HASTALIĞI NEDİR?

Çölyak hastalığı; buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda bulunan gluten adlı proteine karşı bağışıklık sisteminin verdiği anormal tepki sonucu ortaya çıkan, ince bağırsağı etkileyen kronik bir hastalıktır. Gluten tüketildiğinde bağışıklık sistemi bu proteini zararlı olarak algılar ve ince bağırsağın iç yüzeyine saldırır.

Bu durum, bağırsakta besin emilimini sağlayan ve villus adı verilen parmaksı yapıların zarar görmesine yol açar. Villuslar düzleştiğinde bağırsak görevini tam olarak yerine getiremez ve besinlerin sindirimi ile emilimi bozulur. Özellikle demir ve folik asit gibi kan yapımında önemli olan maddelerin emilimi azalır.

UYARI: Erken tanı ve doğru beslenme ile hastalar sağlıklı ve kaliteli bir yaşam sürdürebilir. Bu nedenle risk grubunda olanların ve belirtiler yaşayan kişilerin mutlaka uzman değerlendirmesinden geçmesi önemlidir.

Reflü nedir?

Hazımsızlığa bu besinlerle son verin!

SIK GÖRÜLEN BELİRTİLER

- Kilo kaybı

- Karında şişkinlik ve gaz

- Kronik ishal veya kabızlık

- Bulantı ve kusma

- Yorgunluk, halsizlik

- Açıklanamayan demir eksikliği anemisi

- Kemik ve eklem ağrıları

- Osteoporoz (kemik kaybı)

- Depresyon veya anksiyete

- Ellerde ve ayaklarda uyuşma (periferik nöropati)

- Kadınlarda adet düzensizliği, kısırlık veya tekrarlayan düşük

- Ağız içi yaralar

- Kaşıntılı cilt döküntüleri

- Kötü kokulu ve yağlı dışkılama

BAĞIRSAKTA OLUŞAN HASAR VE SONUÇLARI

Çölyakta ince bağırsağın iç yüzeyinde yer alan villuslar hasar görür. Bunun sonucunda:

- Besin emilimi azalır

- Vitamin ve mineral eksiklikleri gelişir

- Kansızlık görülebilir

- Uzun vadede kemik erimesi gibi sorunlar ortaya çıkabilir

Bağırsak işlevinin bozulması, sindirim sistemi belirtilerinin yanı sıra vücudun farklı bölgelerini etkileyen şikâyetlere de yol açabilir.

ÇÖLYAK HASTALIĞININ BELİRTİLERİ

Belirtiler kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. Yetişkin hastaların yaklaşık üçte birinde kronik ishal görülür. Ancak hastalık yalnızca ishalle sınırlı değildir.

ÇOCUKLARDA ÇÖLYAK HASTALIĞI

Küçük çocuklarda en dikkat çekici bulgu büyüme geriliğidir. Gluten içeren ek gıdalara geçildikten haftalar ya da aylar sonra kilo alımı yavaşlar ve boy uzaması geride kalır.

Çocuklarda görülebilecek belirtiler:

- Uzun süren ishal

- Karın şişliği

- Kusma

- İştahsızlık

- Kas ve kemik zayıflığı

Daha büyük çocuklarda ise boy kısalığı, ergenlikte gecikme, diş problemleri, karaciğer fonksiyon bozuklukları ve demir eksikliği anemisi ön planda olabilir.

ÇÖLYAK HASTALIĞININ NEDENLERİ

Hastalığın ortaya çıkmasında üç temel faktör rol oynar:

BAĞIŞIKLIK SİSTEMİ SORUNLARI

Bağışıklık sistemi, glutenin bir bileşeni olan gliadine karşı antikor üretir. Bu antikorlar bağırsak yüzeyine zarar vererek villusların düzleşmesine neden olur.

GENETİK YATKINLIK

Çölyak hastalığı ailesel geçiş gösterebilir. Özellikle HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 genlerine sahip bireylerde risk artar. Ancak genetik yatkınlık tek başına hastalık gelişmesi için yeterli değildir.

ÇEVRESEL FAKTÖRLER

Viral enfeksiyonlar, sindirim sistemi enfeksiyonları ve bazı çevresel tetikleyiciler hastalığın ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir.

ÇÖLYAK HASTALIĞI TÜRLERİ TİPİK (KLASİK) ÇÖLYAK

Genellikle 6–24 ay arasındaki çocuklarda görülür. İshal, kusma, iştahsızlık ve büyüme geriliği belirgindir.

POTANSİYEL ÇÖLYAK

Belirti vermeyebilir ancak testler pozitiftir. Ailesinde çölyak olan kişilerde daha sık görülür ve düzenli takip gerektirir.

SESSİZ ÇÖLYAK

Hiçbir belirti olmadan yapılan taramalar sonucu saptanır. Belirtili her bir vakaya karşılık yaklaşık yedi belirtisiz vaka olduğu düşünülmektedir.

NON-ÇÖLYAK GLUTEN HASSASİYETİ

Çölyak benzeri şikâyetler görülür ancak kan testleri ve biyopsi negatiftir. Bu kişilerde de glutensiz beslenme önerilir.

ÇÖLYAK HASTALIĞININ TANISI Tanı süreci birkaç aşamadan oluşur:

Serolojik testler: Kanda çölyaka özgü antikorların araştırılması

Genetik testler: HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 varlığının incelenmesi

Endoskopi ve biyopsi: İnce bağırsaktan alınan doku örneğinin incelenmesi

Kesin tanı, biyopsi ile konur ve ardından ömür boyu sürecek glutensiz diyet başlatılır.

GLUTEN İÇEREN BESİNLER

- Buğday, arpa, çavdar

- Ekmek, simit, pide, makarna

- Kek, pasta ve bisküvi çeşitleri

- Malt içeren içecekler

- Bulgur ve kuskus

- İşlenmiş et ürünleri

- Hazır çorbalar ve soslar

GLUTEN İÇERMEYEN BESİNLER

- Tüm sebze ve meyveler

- Baklagiller

- Yumurta

- Et, tavuk, balık (işlenmemiş)

- Pirinç, mısır, patates

- Nohut unu, kestane unu, soya unu

- Katkısız yağlar

- Evde çekilmiş baharatlar

GLUTENSİZ DİYETİN ÖNEMİ

Çölyak hastalığının tek etkili tedavisi ömür boyu glutensiz beslenmedir.

Diyet uygulanırken:

- Buğday, arpa ve çavdar tamamen çıkarılmalıdır.

- Paketli ürünlerin içerik etiketleri dikkatle okunmalıdır.

- İşlenmiş gıdalarda gizli gluten olabileceği unutulmamalıdır.

- Çapraz bulaşmaya karşı dikkat edilmelidir.

- Diyet süreci mutlaka bir uzman ve diyetisyen kontrolünde yürütülmelidir. Çünkü bazı hastalarda zamanla laktoz intoleransı gibi ek sorunlar gelişebilir.

ÇÖLYAK HASTALIĞININ GÖRÜLME SIKLIĞI

Dünya genelinde toplumun yaklaşık yüzde 0,5–1’inin çölyak hastası olduğu düşünülmektedir. Ülkemizde yapılan çalışmalarda sıklık yüzde 0,3–1 arasında bulunmuştur.

Bazı risk gruplarında hastalık daha sık görülür:

- Tip 1 diyabet

- Otoimmün tiroid hastalıkları

- Down sendromu

- Turner ve Williams sendromu

- Birinci derece akrabasında çölyak olanlar

Bu kişiler düzenli aralıklarla taranmalıdır.

Çölyak hastalığı yalnızca bir sindirim sistemi hastalığı değildir; tüm vücudu etkileyebilen otoimmün bir durumdur. Belirtiler hafif ya da belirgin olabilir, hatta bazı kişilerde hiç şikâyet görülmeyebilir.

Görsel Kaynak: istockphoto