Böcek Ailesi ni yok eden ihmal! Ölüm sebebi ALÜMİNYUM FOSFİT mi? Havalandırmak yetmiyor, küçük miktarlarda bile ölümcül olabilir

İstanbul'a tatile gelen Böcek Ailesi üyelerinin trajik ölümünde ilk olarak gıda zehirlenmesinden şüphelenildi ancak aynı otelde rahatsızlanarak hastaneye kaldırılan 2 turistin haberinden sonra şüpheliler listesine otelde yapılan ilaçlama da eklendi.

Eldeki bilgilere göre, Böcek Ailesi 11 Kasım’da Ortaköy’e yemek yemek için gitti. Bir saat sonra, yani aynı gün saat 17:00’de ilaçlama firması otele geldi ve otelde ilaçlama gerçekleştirildi. Yaklaşık 2-3 saat sonra Böcek Ailesi tekrar kaldıkları otele geldi.

Bu olaylar zinciri nedeniyle soruşturma genişletildi; Sağlık Bakanlığı ve Tarım Bakanlığı ekipleri Fatih’teki otelde inceleme başlattı. Otele gelen AFAD ekipleri herhangi bir gaz sızıntısı veya zehirlenme durumunu araştırmaya başladı. Otelde konaklayan müşteriler farklı otellere yönlendirildi.

Soruşturma şu anda ailenin, ilaçlamadan yani “alüminyum fosfit” isimli bir maddeden kaynaklı zehirlenmiş olabileceği ihtimali üzerinde yoğunlaşmış durumda.

Adli Tıp'tan yapılan açıklamada, Böcek ailesinin zehirlenmesine ilişkin öncelikli bulgunun oteldeki kimyasal maddeden kaynaklı olduğu belirtildi. Ailenin kesin ölüm nedeni ise ancak Adli Tıp raporuyla netleşecek.

Bu ilaçlamalar elbette sadece otellerde yapılmıyor. Özellikle tahtakurusu probleminden kurtulmak için profesyonel yardım almak yerine kendi başına bilinçsizce ilaçlama yapan milyonlarca insan var ve bu kişiler sadece kendilerini değil komşularını da riske atıyor.

Böcek Ailesi'nin ölümdeki olası suçlulardan biri olan ilaçlama nedeniyle benzer bir ölüm 2012 yılında Kanada’dan Tayland'ın ünlü turizm bölgesi Phi Phi adalarında yaşanmıştı.

Tatile giden Audrey ve Noemi Belanger kardeşler odalarında uyuduktan birkaç saat sonra ölü bulundu. Yapılan incelemede Belanger'ler otele giriş yapmadan kısa süre önce odanın fumiganta (ilaçlamada kullanılan katı, sıvı veya gaz formundaki kimyasallar) maruz kaldığı ortaya çıkmıştı.

Yapılan soruşturma sonrasında, kullanılmış olan fumigantın farklı ticari isimler ile satılan 'alüminyum fosfit' olduğu, uygulanma nedeninin de seyahatler nedeniyle çok yaygınlaşan ve insan kanı ile beslenen tahtakuruları olduğu anlaşılmıştı. Kokusuz olduğu için odada ilaçlama yapıldığını anlayamayan kardeşlerin bu nedenle can verdiği düşünüldü.

Kanada'nın Quebec eyaletinde adli tabip olan Renée Roussel, olay sonrası iki kız kardeşin ölüm nedeni büyük olasılıkla fosfin gazı olabileceğini söylemişti.

Roussel, yaptığı incelemelerde fosfin gazının, özellikle böcek ilaçlarında kullanılan ve kapalı alanlarda zehirli olabilen bir maddenin ölüm nedeni olabileceğine dair güçlü bulgulara ulaştığını, bu gazın özellikle kötü havalandırılan otel odalarında ciddi sağlık riski oluşturabileceğini belirtmişti.

Dünyanın her yerinde benzer vakalar yaşanıyor ve maalesef ölümlere neden oluyor. Yaşanan bu ölümler, üzerinden biraz zaman geçince unutuluyor ve aynı ihmaller ve denetimsizlik nedeniyle benzer ölüm vakalarını duymaya devam ediyoruz.

Peki, nasıl oluyor bu böcek ilacı bütün aileyi öldürebiliyor?

Firmaların ilaçların ‘Kokusuz, zararsız’ olduğunu iddiaları ne kadar doğru? "Kokusuz", zararsız demek mi?

Otel gibi kapalı alanlarda bu ilaçlar insan sağlığı için ne kadar sürede tehlikeli hale gelir?

Bu vakada şüpheli gıda zehirlenmesi mi yoksa çevresel toksin maruziyeti mi daha olası görünüyor?

Ailenin ölüm nedeni Adli Tıp raporuyla kesinlik kazanacak mı?

İç Hastalıkları uzmanı Aytaç Karadağ ve özel bir üniversite hastanesinde Eczacılık Fakültesi Farmasötik Toksikoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Ecem Fatma Karaman ile konuştuk.

KISACIK BİR SÜRE İÇİNDE ETKİLER

1- Öncelikle alüminyum fosfit nedir, neden kullanılıyor?

Aytaç Karadağ: Söz konusu madde, sıradan bir “böcek ilacı” değil. Bu madde, nemle temas ettiğinde fosfin gazı açığa çıkarır. Fosfin, renksiz, kokusu her zaman fark edilmeyen, son derece zehirli bir gazdır. Kısacık bir süre içinde, bulunduğu ortamda soluyan herkesi etkileyebilir. Özellikle kapalı, havalanmayan ortamlarda bu risk çok daha yüksektir.

Alüminyum fosfit, genellikle; depolanan tahılları, bakliyatları, ürün ambarlarını böceklerden korumak, zararlı canlıları öldürmek için kullanılan bir fumigant (gazla ilaçlama) maddesidir.

Aslında profesyonel kullanım için geliştirilmiş, ev ortamına uygun olmayan bir üründür. Buna rağmen internetten, kaçak yollarla veya denetimsiz satıcılardan temin edilebilmekte, bu da ölümcül kazalara zemin hazırlamaktadır.

Evde, apartmanda, kapalı alanda; içeriği tam olarak bilinmeyen, “çok güçlü böcek ilacı” diye satılan hiçbir ürünü kullanmayın. Alüminyum fosfit ve benzeri maddeler, sadece profesyonel alanlarda, sıkı önlemlerle kullanılmalıdır.

ANİDEN VE SAVUNMASIZ YAKALIYOR

2- Bu madde vücuda nasıl zarar veriyor?

Aytaç Karadağ: Alüminyum fosfit, çoğu zaman evde, aniden ve savunmasız yakalar. Çocuk, genç, yaşlı ayırt etmez. Belirtiler başladığında, tedavisi neredeyse imkansıza yakındır ve spesifik bir antidotu yoktur, her vaka yoğun bakım gerektirir.

Fosfin gazı solunduğunda, vücutta:

• Hücrelerin enerji üretimini bozar

• Özellikle kalp, akciğer, karaciğer ve böbrekleri hedef alır

• Şiddetli oksidatif stres ve çoklu organ yetmezliğine yol açabilir

Bu zehirlenmenin etkisini direkt olarak ortadan kaldıran özel bir panzehir yok; sadece destek tedavisi ile vücudun dayanma gücü artırılmaya çalışılır. Bu nedenle “erken fark etmek” ve “hiç maruz kalmamak” hayati önem taşır.

KAPALI MEKANLARDA KULLANIMI UYGUN DEĞİL

3-Evde bu maddeyi kullansak ve biraz havalandırsak yeterli olmaz mı?

Aytaç Karadağ: Alüminyum fosfitten açığa çıkan fosfin gazı:

• Küçük miktarlarda bile ölümcül olabilir.

• Özellikle çocuklar, yaşlılar, kronik hastalığı olanlar için çok daha risklidir

Ev ortamında, apartman dairelerinde, kapalı odalarda bu maddeyi kullanmak kesinlikle uygun ve güvenli değildir. Profesyonel fumigasyon işlemleri bile özel ekipman, eğitim ve koruyucu donanım gerektirirken; evde, sıradan vatandaşın elinde bu maddeden “güvenli kullanım” diye bir şey yoktur.

Bu maddeyi temin edip kendi başınıza ilaçlama yaptığınızda değil sadece kendi evinizde ya da odanızda kullansanız bile tüm apartmandaki insanların hayatını tehlikeye atmış olursunuz. Yani kapalı yaşam alanlarda asla kullanılmamalı, küçük bir miktar bile öldürebilir.

KARIN AĞRISI-GRİP-GIDA ZEHİRLENMESİ SEMPTOMLARI İLE KARIŞIYOR

4- Alüminyum fosfit zehirlenmesinin belirtileri nelerdir?

Aytaç Karadağ: Maruziyetten dakikalar-saatler içinde şu şikâyetler görülebilir:

• Şiddetli mide bulantısı, kusma

• Baş dönmesi, baş ağrısı

• Nefes darlığı, göğüs sıkışması

• Soğuk terleme, halsizlik, çarpıntı

• Hızla gelişen tansiyon düşüklüğü, şok tablosu

• Ağır durumlarda bilinç bulanıklığı, koma ve ani ölüm

Bu belirtiler karın ağrısı-grip-gıda zehirlenmesi gibi nispeten masum tablolarla karıştırılabilir. Ancak aynı evde birden fazla kişide benzer şikâyetler ortaya çıkıyorsa ve yakın zamanda böcek ilacı kullanımı/ilaçlama varsa, mutlaka zehirlenmeden şüphe edilmelidir.

ÜZERİNDE AÇIK VE ANLAŞILIR İFADELER BULUNMUYOR

5- Bu kadar tehlikeliyse, neden kolayca bulunabiliyor?

Aytaç Karadağ: Ana sorunlardan biri, denetimsiz satış ve bilinçsizlik.Bazı internet siteleri, kırsal bölgelerdeki bazı satıcılar veya kaçak yollar, bu ürünleri denetimsiz şekilde halka sunabiliyor. Kimi zaman, “çok etkili böcek ilacı” veya “ambar ilacı” diye pazarlanıyor, üzerinde açık ve anlaşılır uyarı ibareleri bulunmuyor. Bu noktada hem yetkili kurumlara hem de toplumun bilinçlenmesine büyük görev düşüyor. Yasaklar yetmez; nasıl bir tehlikeyle karşı karşıya olduğumuzu bilmemiz gerekiyor.

Gazeteci Fulya Soybaş, ‘Ölümlerin faili alüminyum fosfit mi...’ başlıklı yazısında 80 metrekare bir daireyi tahtakurusu, karınca, fare, pire-bit, hamam böceği gibi spesifik ya da genel ilaçlama yöntemiyle ilaçlayabileceğini söyleyen 5 farklı firma ile görüştüğünü anlattı. Soybaş, hepsinin de altını çizdiği noktanın aynı olduğunu “İlaçlama sırasında evden çıkmanıza dahi gerek yok. Kokusuz, ilaç artığı da görünmüyor.” şeklinde konuştuklarından bahsetti. “Sağlık Bakanlığı onaylı mısınız?” diye sorduğunda, 2 firmanın net şekilde “Evet” yanıtı verip, belgelerini gönderebileceğinden, diğerlerinin ise referansları ve kullandıkları malzemelerin kalitesinden bahsederek sorularına kesinlikle net cevap vermediklerini söyledi.

AYNI BİNADAKİ HERKES ETKİLENEBİLİR

6- Alüminyum fosfitin etki alanı nedir?

Aytaç Karadağ: İlacı kullanan kişi, ilacın uygulandığı ortam, hatta aynı apartmandaki komşular bile, uygun olmayan koşullarda, yetersiz izolasyon varsa etkilenebilir. Özellikle gece uyurken maruz kalındığında, kişiler zehirlendiğini anlamadan yaşamını yitirebilir.

7- Bu tür ilaçlamalarda bu madde, otel gibi kapalı alanlarda insan sağlığı için ne kadar sürede tehlikeli hale gelir?

Aytaç Karadağ: Bu sorunun cevabı kullanılan maddeye, doza ve havalandırmaya bağlı; ama alüminyum fosfit / fosfin özelinde konuşursak;

• Fosfit tabletler nemle temas eder etmez dakikalar içinde fosfin gazı çıkarmaya başlar.

• Kapalı, havalandırılmayan bir otel odasında:

o Kısa sürede yoğunlaşabilir,

o Odaya giren kişiler için ilk dakikalardan itibaren risk oluşturabilir.

Genel olarak kapalı alan ilaçlamalarında:

• “Biraz durayım, bir şey olmaz” dönemi yoktur.

• Özellikle fumigant tipi ilaçlarda, ortam:

o Uygulama sırasında ve hemen sonrasında yüksek riskli

o Yeterli süre geçmeden, iyi bir havalandırma yapılmadan girilmemesi gereken bir alan hâline gelir.

8- Bu tarz zehirlenme vakalarının yaşanmaması için nelere dikkat etmeliyiz?

Aytaç Karadağ: Bu tür fumigant (gaz çıkaran) böcek ilaçlarının ev, otel, apart daire gibi kapalı yaşam alanlarında yeri yok.

-İnternetten veya “taktir-i mahalli” yerlerden, içeriğinden emin olmadığınız, etiketi eksik ürün almayın.

-Ürünün etiketinde: “Fumigant”, “ambar ilacı”, “tahıl depoları için”, “profesyonel kullanım içindir” ibaresi varsa bu ürün sizin eviniz için değildir.

-Ortam ilaçlatacaksanız mutlaka ruhsatlı, kayıtlı, referansı olan bir firmayla çalışın.

- Komşular, apartman görevlileri, esnaf vb. çevrenizdeki kişileri de bu konuda bilgilendirin:

- “Böceği kökten halledelim” diyerek, kendi hayatınızı ve sevdiklerinizin hayatını riske atmayın.

EN TEHLİKELİ GAZLAR RENKSİZ VE KOKUSUZ OLANLAR

9- Bazı firmalar ilaçlarının ‘kokusuz, zararsız’ olduğunu iddia ediyor. Kokusuz olması zararsız olduğu anlamına mı gelir?

Aytaç Karadağ: Hayır, kokusuz olması asla “zararsız” demek değildir. Bir maddenin kokusunun olmaması, vücuda zarar vermediği anlamına gelmez. Hatta bazı en tehlikeli gazlar renksiz ve kokusuzdur; kişi maruz kaldığını bile fark etmez.

• İlaçlama yapılan kapalı alanda ilaçlama sırasında kesinlikle durmayın.

• Mümkünse ilaçlama bittikten sonra, ilacı uygulayan firmanın önerdiği süre boyunca içeri girmeyin.

En az birkaç saat (çoğu zaman 4–12 saat arası) pencereleri tam açarak havalandırın.

• Çocuklar, hamileler, yaşlılar, kronik hastalar ve evcil hayvanlar için ekstra dikkatli olun.

TOKSİKOLOJİK ANALİZLER VE PATOLOJİK İNCELEME NET SONUÇ VERECEK

10- Bu tür vakalarda kesin ölüm nedeni için hangi analizler yapılıyor? Böcek ailesinin ölümüne gıda mı yoksa ilaçlamanın mı neden olduğu Adli Tıp raporuyla kesinlik kazanacak mı?

Doç. Dr. Ecem Fatma Karaman: Gıda kaynaklı toksinler, genellikle bakteri, küf, mantarlardan kaynaklanan toksinler veya bitkisel/hayvansal kaynaklı doğal toksik bileşikler olabilir ve zehirlenme genellikle gıda tüketimi yoluyla olur. Pestisitler gibi kimyasallar ise tarımda haşere, fungus gibi zararlılarla mücadelede kullanılan sentetik kimyasal maddelerdir, çevresel maruziyetle solunum, deri teması yoluyla da insan vücuduna ulaşabilirler. Dozaj, kullanım sıklığı, kalıntı kontrolü ve çevresel faktörler risk oluşturabilir. Zehirlenme vakalarında, zehirlenme nedenini tespit edebilmek için toksikolojik analizler yapılır:

- İlk olarak zehirlenme hikayesi alınarak, maruziyet durumu değerlendirilir. Bu, ayırıcı tanıda önemlidir çünkü klinik belirtiler tek başına genellikle yeterli değildir.

- Laboratuvar testleri olarak,

• Gıda kaynaklı mikotoksinler için gıda ve yem örneklerinde mikotoksin analizleri

• Serum, idrar veya gıda örneklerinde GC/MS ve LC/MS gibi hassas yöntemler

• İmmünoassay testler vb. kullanılır.

Klinik ve biyokimyasal testlerle birlikte toksikolojik analizlerin sonucu, zehirlenme kaynağının ayrımını sağlayabilir. Bu testler sayesinde, ölüm nedeninin gıdadan mı yoksa ilaçlamadan mı kaynaklandığı büyük oranda belirlenebilir. Uygun analiz yöntemi, vakaya ve toksin türüne göre değişiklik gösterebilmektedir.

 11- Adli Tıp raporu ne yapar?

 Aytaç Karadağ:

• Klinik tablo, olay yeri bulguları, toksikolojik analizler ve patolojik inceleme bir arada değerlendirilir.

• “Ölümün temel sebebi budur” şeklinde bir nedensellik kurulmaya çalışılır.

Çoğu durumda, yeterli örnek alınmışsa ve analizler doğru yapılmışsa:

• “Gıdaya bağlı toksin mi, pestisit mi, başka bir kimyasal mı?” sorusuna büyük ölçüde yanıt bulunabilir.

• Ama bazen maruziyetten uzun süre geçmişse, otopsi geç yapılmışsa, örnekler yeterince korunmamışsa,

→ Sonuç “güçlü şüphe” düzeyinde kalabilir.

Böcek ailesinin ölümünün kaynağı, iyi bir adli toksikolojik inceleme ile büyük ihtimalle ortaya çıkarılabilir; ancak %100 kesinlik, teknik koşullara ve süreçteki titizliğe bağlıdır.

12- Bu vakada şüpheli yiyeceklerin çeşitliliği göz önüne alındığında, gıda zehirlenmesi mi yoksa çevresel toksin maruziyeti mi daha olası görünüyor?

 Aytaç Karadağ: Elde edilen bilgiler sınırlı olsa da,

• Aynı ortamda kalan, aynı havayı soluyan bir aileden birden fazla kişinin kısa süre içinde kaybedilmesi,

• Öncesinde böcek ilacı / ilaçlama öyküsü ihtimali,

• Klinik tablonun ani, ağır, çoklu organ tutulumuyla seyretmesi

bunların hepsi bana çevresel toksin maruziyetini (özellikle pestisit / fosfin gibi) daha olası gösteriyor.

Gıda zehirlenmeleri de:

• Elbette çok ciddi olabilir,

• Özellikle botulinum toksini, bazı ciddi bakteri toksinleri ölümcül seyredebilir.

Ancak:

• Genellikle aynı gıdayı tüketen daha geniş bir grubu etkileyebilir (özellikle açık büfe, toplu yemek durumunda),

• Çoğu gıda kaynaklı vakada önce yoğun gastrointestinal belirtiler, sonra sistemik bulgular bekleriz.

Bu olayda, mevcut veriler ışığında (medyaya yansıyan bilgiler, ani seyir, aynı ailede çoklu kayıp, ilaçlama iddiaları):

Çevresel toksin (örneğin uygunsuz böcek ilacı kullanımı) gıda zehirlenmesine göre daha güçlü bir ihtimal gibi duruyor. Ama bu, klinik bir öngörü; son sözü her zaman adli tıp ve toksikolojik incelemeler söyleyecek.

Böcek ilacı alırken ya da firma seçerken nelere dikkat etmeliyiz?

• Ruhsat kontrolü:

o İlacın ve firmanın T.C. Sağlık Bakanlığı / Tarım Bakanlığı ruhsatı var mı?

o Etiket üzerinde ruhsat numarası, etken madde, kullanım yeri açıkça yazıyor mu?

• Kullanım alanı ifadesi:

o “Ev içi kullanım, haşere kontrolü” şeklinde ifade edilmiş mi?

o “Ambar, silo, depo, fumigasyon” yazıyorsa evde kullanmayın, firmaya da yaptırmayın.

• Firma seçerken:

o Web sitesinde ve sözleşmede kullandıkları ürünlerin isimlerini ve ruhsat bilgilerini paylaşabiliyorlar mı?

o “İlacımızın içeriği ticari sır” diyen ve net bilgi vermeyen firmalara güvenmeyin.

o Referans isteyin: Daha önce çalıştıkları otel, işyeri, site yönetimi var mı?

o Sözlü vaatlere değil, yazılı bilgiye bakın:

“Zararsız, kokusuz, tamamen doğal” gibi iddiaları değil, etiket üzerindeki resmi uyarıları dikkate alın.

o İlaçlama yaptırdığınız firmadan mutlaka yazılı veya SMS ile şu bilgileri isteyin:

• Kullanılan ilacın adı

• Etken maddesi

• “Şu kadar saatten önce girmeyin, şu kadar havalandırın” şeklinde net talimat

Bunlar yoksa, o iş profesyonel yapılmıyor demektir.