BM den dikkat çeken uyarı: Kum krizi kapıda

Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) yayımladığı “Sand and Sustainability 2026” raporu, dünyanın hızla büyüyen kum tüketiminin çevresel, ekonomik ve toplumsal açıdan ciddi bir krize dönüştüğünü ortaya koydu. Rapora göre kum artık yalnızca inşaat sektörünün temel hammaddesi değil; aynı zamanda küresel kalkınmanın, kentleşmenin ve altyapı yatırımlarının merkezindeki stratejik kaynaklardan biri haline geldi. Ancak kontrolsüz çıkarım, nehir ekosistemlerinden kıyı şeritlerine kadar geniş bir yıkıma yol açıyor.

KUM, DÜNYANIN EN ÇOK TÜKETİLEN KATI HAMMADDESİ

Raporda, suyun ardından dünyanın en çok kullanılan doğal kaynağının kum olduğu belirtiliyor. Beton, asfalt, cam, elektronik ürünler, güneş panelleri ve mikroçip üretiminde kullanılan kumun yıllık tüketimi onlarca milyar tonu buluyor. Özellikle hızlı kentleşme yaşayan ülkelerde talep her geçen yıl artıyor.

Birleşmiş Milletler uzmanlarına göre mevcut tüketim modeli sürdürülebilir değil. Dünya genelinde şehirleşme, otoyol projeleri, limanlar, havaalanları ve enerji altyapıları için devasa miktarlarda kum kullanılıyor. Rapor, kumun “stratejik ama görünmez” bir kaynak olarak değerlendirildiğini vurguluyor.

NEHİRLER VE KIYILAR TAHRİP OLUYOR

Raporda en büyük çevresel risklerden birinin nehirlerden ve kıyılardan yapılan aşırı kum çıkarımı olduğu ifade ediliyor. Kontrolsüz madencilik nedeniyle nehir yataklarının derinleştiği, su akışlarının değiştiği ve biyolojik çeşitliliğin zarar gördüğü belirtiliyor. Özellikle deltalar ve kıyı bölgeleri ciddi erozyon tehdidi altında bulunuyor.

Uzmanlar, kum çıkarımının balık popülasyonlarını azalttığını, tarım alanlarını tehdit ettiğini ve taşkın risklerini artırdığını belirtiyor. Bazı bölgelerde kıyı köylerinin tamamen yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kaldığı kaydediliyor.

YASA DIŞI KUM TİCARETİ BÜYÜYOR

Rapor, küresel kum ekonomisinin önemli bölümünün kayıt dışı yürüdüğüne dikkat çekiyor. Özellikle Asya, Afrika ve Latin Amerika’daki bazı bölgelerde yasa dışı kum madenciliğinin organize suç ağlarıyla bağlantılı hale geldiği ifade ediliyor.

Birçok ülkede denetim eksikliği nedeniyle çevre standartlarının uygulanamadığı belirtilirken, yerel halk ile şirketler arasında çatışmaların arttığı aktarılıyor. Rapora göre yasa dışı faaliyetler nedeniyle devletler büyük vergi kaybına uğruyor.

KADINLAR VE YOKSUL TOPLUMLAR DAHA FAZLA ETKİLENİYOR

UNEP raporu, kum ekonomisinin sosyal boyutuna da dikkat çekiyor. Özellikle düşük gelirli toplumlarda kum çıkarımının geçim kaynağı haline geldiği ancak çalışanların çoğunun güvencesiz koşullarda faaliyet yürüttüğü belirtiliyor.

Kamboçya, Sierra Leone ve Gana örneklerinin incelendiği bölümde, kadınların kum ticaretinde önemli roller üstlendiği ancak sektörün büyük ölçüde kayıt dışı olduğu vurgulanıyor. Sierra Leone’nin başkenti Freetown’da kum ticaretinin kadınlara ekonomik bağımsızlık sağladığı ancak aynı zamanda kırılgan bir gelir modeli oluşturduğu ifade ediliyor.

İKLİM KRİZİYLE DOĞRUDAN BAĞLANTILI

Rapora göre kum kullanımı iklim kriziyle de doğrudan ilişkili. Beton üretimi yüksek karbon salımı yaratırken, kıyıların ve sulak alanların tahrip edilmesi doğal karbon yutaklarının kaybına neden oluyor. Uzmanlar, plansız kum çıkarımının iklim değişikliğine karşı kırılganlığı artırdığını belirtiyor.

Özellikle deniz seviyesinin yükseldiği bölgelerde kıyı erozyonunun hızlanmasının milyonlarca insan için risk oluşturduğu ifade ediliyor.

BM’DEN “DÖNGÜSEL EKONOMİ” ÇAĞRISI

Birleşmiş Milletler, çözüm için kum kullanımında “döngüsel ekonomi” modeline geçilmesi gerektiğini savunuyor. Raporda geri dönüştürülmüş inşaat malzemelerinin daha fazla kullanılması, alternatif materyaller geliştirilmesi ve kum çıkarımının sıkı biçimde denetlenmesi öneriliyor.

Ayrıca ülkelerin ulusal kum politikaları oluşturması, veri toplama sistemlerini güçlendirmesi ve yasa dışı ticaretle mücadeleyi artırması gerektiği belirtiliyor. UNEP, kumun artık sınırsız bir kaynak gibi değerlendirilemeyeceği uyarısında bulunuyor.

“KUM, YENİ STRATEJİK KAYNAK”

Raporun en dikkat çekici değerlendirmelerinden biri ise kumun gelecekte enerji, teknoloji ve altyapı güvenliği açısından stratejik bir kaynak haline geleceği yönündeki vurgu oldu. Uzmanlara göre sürdürülebilir yönetim sağlanamazsa, kum kaynakları üzerindeki rekabet önümüzdeki yıllarda daha büyük ekonomik ve siyasi sorunlara yol açabilir.