BM, ABD nin ödenmeyen aidatları nedeniyle mali çöküş riskiyle karşı karşıya

BM, milyarlarca doları bulan yıllık aidatların, başta ABD olmak üzere bazı ülkelerce ödenmemesi halinde temmuza kadar kasasının tamamen boşalabileceği ve kuruluşun mali çöküş riskiyle karşı karşıya olduğu uyarısında bulundu.

Mali tablodaki alarm verici gidişata dikkati çekmek için ocak sonunda üye ülkelere mektup gönderen BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, 2025 yılını rekor seviyede ödenmemiş borçla kapattıklarını bildirdi.

Guterres, mektubunda, "Derinleşen kriz, programların uygulanmasını tehlikeye atıyor ve mali çöküş riskini artırıyor. Durum yakın gelecekte daha da kötüleşecek." ifadesine yer verdi.

"Bu yıl Genel Kurul toplanamayabilir" uyarısı

BM'nin mali sıkıntılarının temelinde ise iki ana neden bulunuyor. Bunlardan ilki, bazı üye ülkelerin aidatlarını ödememesi ya da geciktirmesi nedeniyle yaşanan nakit krizi. Diğer neden ise BM'nin 1945'ten bu yana yürürlükte olan kurallar gereği, aidatlar ödenmese bile harcanmayan bütçeyi üye ülkelere geri vermek zorunda kalması.

ABD basınına konuşan BM yetkilileri, ödenmemiş aidatların yaklaşık yüzde 95'inden ABD'nin sorumlu olduğunu ve Washington'un kuruluşa yaklaşık 2,2 milyar dolarlık borcunun bulunduğunu belirtti.

Yetkililer, ABD'nin yıllık aidatlarına ek olarak aktif barışı koruma misyonları için yaklaşık 1,9 milyar dolar borcunun olduğunu söyledi.

Mali kaynakların tükenmesi halinde New York kentindeki genel merkezinin ağustosta kapatılmak zorunda kalabileceğine işaret eden yetkililer, eylülde düzenlenecek Genel Kurul Toplantısı'nın da iptal edilebileceğini vurguladı.

BM bütçesinde en yüksek pay, ABD ve Çin'e ait

Alman Kalkınma ve Sürdürülebilirlik Enstitüsünde (IDOS) BM Finansmanı Uzmanı Ronny Patz, yaşanan mali krizin boyutlarını AA'ya değerlendirdi.

BM'nin iki ana bütçesi bulunduğunu belirten Patz, çekirdek bütçenin her yıl kabul edilen genel bütçe olduğunu, barışı koruma operasyonları içinse ayrı bütçe oluşturulduğunu söyledi.

Bu kalemlerin, üye ülkelerin zorunlu aidatları ile finanse edildiğini aktaran Patz, mülteci yardımları ve kalkınma projeleri gibi birçok faaliyetin ise gönüllü katkılara dayandığını dile getirdi.

Aidatların, ülkelerin ekonomik gücüne göre belirlendiğini vurgulayan Ronny Patz, en yüksek katkı payının yüzde 22 ile ABD'ye ait olduğunu, Çin'in ise son yıllarda payını yüzde 20'ye yükselttiğini belirtti.

Patz, zorunlu aidatların zamanında ödenmemesinin çekirdek bütçeyi sarstığını, gönüllü katkılardaki düşüşün ise insani yardım ve kalkınma programlarını zora soktuğunu kaydetti.

Krizin merkezinde ABD'nin gecikmiş ödemeleri var

BM'nin yaşadığı mali krizin temel nedeninin, ABD'nin zorunlu aidatlarını ödememesi olduğunu söyleyen Patz, "Kamuoyuna yansıyan bilgilere göre, ABD'nin 2024 BM bütçesi için ya hiç ödeme yapmadığı ya da çok sınırlı bir ödeme gerçekleştirdiği biliniyor. Aynı durum, 2025 bütçesi için de geçerli. 2026 bütçesi için ise ödeme yapılıp yapılmayacağı henüz netlik kazanmış değil." ifadelerini kullandı.

Çin'in de son yıllarda aidatlarını yıl başında tek seferde ödemek yerine, yıl içine yaydığını aktaran Ronny Patz, bunun da BM'nin nakit akışını zora soktuğunu belirtti.

BM Finansmanı Uzmanı Patz, "BM, mali açıdan iflas noktasına gelebilir ancak bu durum, harcamaların kısılmasıyla şimdilik önlenebilir. Ne var ki harcamaları kısmak, krizi gelecek yıl daha da ağırlaştırır." değerlendirmesinde bulundu.

Yaptırımlar sınırlı, baskı mekanizması zayıf

Ronny Patz, BM bütçesine yapılan zorunlu üyelik aidatlarının hukuki yükümlülük taşıdığını, bu ödemelerin gönüllü bağışlardan farklı olarak bağlayıcı olduğunu vurguladı.

Buna karşın aidatlarını ödemeyen ülkelere yönelik yaptırımların oldukça sınırlı kaldığına dikkati çeken Patz, "Mevcut sistemde, aidatlarını ödemeyen ülkelere yönelik tek ciddi yaptırım, iki yıl üst üste ana bütçe ve barışı koruma bütçesine katkı payı yatırılmaması halinde Genel Kurul'daki oy hakkının askıya alınması." ifadesini kullandı.

Ödemelerin küresel düzeyde düzenli şekilde yapılmasını teminat altına alacak mekanizma bulunmadığını söyleyen Patz, özellikle ABD söz konusu olduğunda baskı araçlarının yetersiz kaldığının altını çizdi.

Ronny Patz, "ABD'yi ödeme yapmaya zorlayabilecek etkili bir yaptırım mekanizması yok. Hatta mevcut yönetimin, böyle bir baskı karşısında 'O zaman Örgütten ayrılırız' tepkisi verebileceğini düşünüyorum." değerlendirmesinde bulundu.

"Reform ve acil bütçe" önerisi

Patz, üye ülkelerin mali krizi geçici değil, uzun vadeli sorun olarak ele alması gerektiğine işaret etti.

Mevcut mali kuralların, krizi her yıl daha da derinleştirdiğini belirten Patz, özellikle harcanamayan ödeneklerin üye ülkelere iade edilmesini öngören kuralların acilen değiştirilmesi gerektiğini ifade etti.

BM Finansmanı Uzmanı Ronny Patz, ABD'nin ödeme yapmaması ihtimaline karşı da kalan kaynaklar üzerinden "acil durum bütçesi" hazırlanmasını önerdi.