Bitki değil mucize: 1 milyon tuz çalısı üretildi

Anavatanı Kuzey Amerika olan tuz çalısı (atriplex), halofit (tuz seven) bir bitki. Dünya genelinde 250’nin üzerinde türü var ve bunların büyük bölümü kurak, yarı kurak ve tuzlu topraklarda yetişiyor.

‘Marifetli bitki’ olarak nitelenen tuz çalısı, uygun toprak şartlarında 10 metreye kadar inebilen kökleri sayesinde kuraklık baskısının çok yüksek olduğu çöllerde bile yetişebiliyor. Küçük tüylü ve mumsu yaprakları buharlaşmayı azaltıyor, -32 °C soğuklarda hayatta kalabiliyor. Bu nedenle diğer mera bitkilerinin kuruduğu dönemde hayvancılık için en önemli yem kaynaklarından birini oluşturuyor.

Tuz çalısı, Tarım ve Orman Bakanlığı Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) tarafından Türkiye’ye getirildi. İlk olarak Konya Toprak Su ve Çölleşme ile Mücadele Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü tarafından Tuz Gölü çevresinde dikimleri yapıldı ve şaşırtıcı bir şekilde tuzlu suyun içinde hayatta kaldığı görüldü. 2011-2014 yılları arasında TAGEM bünyesinde ‘Farklı Konumlarda Dört Kanatlı Tuz Çalısı Bitkisinin Yem Üretimi, Toprak Islahı ve Erozyonla Mücadele Yönünden Değerlendirilmesi Projesi’ ile Eskişehir-Hamidiye, Konya-Merkez ve Karapınar’da 9 araştırmacıyla denemeler başlatıldı.

Zayıf meralar yanında aşırı borlu, tuzlu, kireçli, organik madde bakımından fakir, aşırı eğimli, taşlık gibi sorunlu alanlarda toprak yapısını iyileştirmesi ve yine aşırı otlatılmaya maruz kalan alanlarda bitkisel çeşitliliğin artırılması amacıyla bitkinin yetiştirilmesinde olumlu sonuçlar elde edildi. 2020 yılında Karaman Ayrancı’da kum fırtınalarından dolayı tahrip olan arazilere tuz çalısı dikildi. Daha sonrasında yapılan kontrollerde bitki gelişimlerinin güzel olduğu görüldü.

Tuz çalısı, deneme yapılan 4 ayrı yerde olumlu sonuç verirken, ilginç bir gelişme de 2021 yılında yaşandı. Aksaray-Konya karayolunda meydana gelen kum fırtınası kaynaklı zincirleme ölümlü trafik kazalarına karşı, Konya Toprak Su ve Çölleşme ile Mücadele Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü tarafından Aksaray’da tuz çalısını kullanarak mera ıslah çalışmaları başlatıldı.

2021-2024 arasında TAGEM’e bağlı Konya Toprak Su ve Çölleşme ile Mücadele Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü’nün yürüttüğü ‘Sürdürülebilir Mera Yönetimi Projesi’ kapsamında deneme parsellerinde koyunlar otlatıldı. Koyunların bitkiyi gayet severek dalları ve yapraklarıyla yediği görüldü. Karayolu çevresindeki tozlar da azaldı. Üstelik toprak yüzeyinde bitki tamamen yenilmiş olsa bile bir hafta içinde yeniden sürgün vererek gelişiyordu. Aynı yıl Konya, Aksaray, Niğde ve Karaman illerinde ‘Mera Islah ve Amenajman Projeleri’ başlatılarak üretilen tuz çalısı ekimi yaygınlaştırıldı.

Küresel ısınma, çölleşme ve iklim değişikliği tüm dünyayı tehdit ediyor. Türkiye’de özellikle Güneydoğu Anadolu, Akdeniz ve İç Anadolu bölgeleri meraları bu sorunlardan daha fazla etkilenecek yerler arasında. Birleşmiş Milletler Çevre Programı (United Nations Environment Programme-UNEP) indeksine göre Türkiye’nin yüzde 34’ü kurak, yüzde 36’ısı yarı kurak, yüzde 30’u ise nemli ve çok nemli alan olarak tanımlanıyor. 8 milyon hektardan fazla kurak alanın ıslahı için kullanılacak bitkiler arasında tuz çalısı da yer alacak. Böylece hem kaba yem kaynağı artacak hem kuraklıkta yem bankası olacak.

Tuz çalısı düşük bakım isteyen bir bitki. İlk dikim sırasında can suyu verilmesi yeterli oluyor. Daha sonra sulama ve gübreleme istemiyor. Hayvan otlatılıyorsa, budanmasına da gerek olmuyor. Hastalık ve zararlılara karşı oldukça dirençli. Dikildikten 2 yıl sonra otlatmaya uygun hale geliyor ve 30 yıl boyunca potansiyelini koruyor. Yüksek proteinli ve kurak iklimlerde karbon bağlayarak iklim değişikliğiyle mücadeleye katkı sağlıyor. Tavşan vb. hayvanlar için yuva sağlayan tuz çalısı, 2 metreye kadar uzayabildiği için kum fırtınalarına veya da kar yağışına karşı doğal perde olarak kullanılıyor. Tuz çalısı bitkisini yüzde 12-20’si ham proteinden oluşuyor. Yüzde 20-30 civarında mineral içeren bitkide A ve E vitamini de yüksek. Ayrıca yüzde 65’e kadar sindirilebilirliği var.

TAGEM tarafından 2021’den bugüne 1 milyon tuz çalısı fidesi üretildi. Bu fideler Konya, Aksaray, Karaman ve Niğde illerinde 9.150 hektar alanla buluşturuldu. Önümüzdeki 5 yıl içinde ise toplam 6 milyon fide üretimi hedefleniyor. Bunların 1 milyonu Konya Ovası Projesi (KOP) kapsamındaki illerde kullanılacak. TAGEM’e bağlı Konya Toprak Su ve Çölleşme ile Mücadele Araştırma Enstitüsü’nün 1.000 metrekarelik üretim serasından, isteyen çiftçiler fide temin edebiliyor. Ayrıca Van Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü de Tuz Çalısı üretimine başladı.

Tuz çalısı, özellikle kurak, yarı kurak, tuzlu ve alkali topraklara sahip bölgelerde yaygınlaştırılacak. Türkiye’de İç Anadolu’nun tuzlu ve erozyona açık arazileri, Güneydoğu Anadolu’da su kıtlığı yaşayan tarım alanları, Tuz Gölü çevresinde toprak tuzluluğunun yüksek olduğu yerler, Doğu Anadolu’da sınırlı yağış alan platolar için bu bitki öneriliyor. Ayrıca yağışın düşük (300 mm altında), toprak tuzluluğunun yüksek olduğu bölgeler için de tuz çalısı uygun.