‘Bağışıklık sistemi tedavinin merkezine yerleşiyor’

İmmünoterapi her geçen gün gelişiyor ve kanser hücrelerini bulup yok etmeye programlanmış yeni yöntemler de gün yüzüne çıkıyor. Klinik çalışmaları süren mRNA aşıları, NK hücrelerine eklenen CAR molekülü, tümörleri enfekte edip öldürebilen virüsler bunlardan sadece bazıları. ABD Jackson Laboratuvarı immünoloji uzmanı Prof. Dr. Derya Unutmaz ve Acıbadem Maslak Hastanesi tıbbi onkoloji uzmanı Prof. Dr. Özlem Sönmez hem immünoterapideki yenilikleri hem de kansere ilgili diğer önemli gelişmeleri anlattı.

İMMÜNOTERAPİDE NELER OLUYOR?

‘Bazı türlerde daha etkili’

Prof. Dr. Derya Unutmaz

◊ Kanserde immünoterapi tedavilerindeki en önemli gelişmelerden biri mRNA aşıları. Klinik çalışmaları sürüyor ama çok iyi sonuçlar vermeye başladılar. BioNTech şirketi bunun öncülüğünü yapıyor. Amerika Gıda ve İlaç İdaresi (Food and Drug Administration-FDA) kabul ederse 2026’da bu aşıların yavaş yavaş piyasaya çıkabileceğini düşünüyorum. mRNA aşıları bağışıklık sisteminin kanser hücrelerini tanımasını sağlamak amacıyla yapılıyor.

◊ İmmünoterapideki diğer bir alan hücresel tedaviler. CAR-T hücreleri aslında genetiği değiştirilmiş, bağışıklık sistemimizdeki T hücreleridir. Bu alanda da önemli gelişmeler var. Bu tedavi bugüne kadar daha çok kanla alakalı kanserlerde etkiliydi. Şimdi de bizim katı tümör dediğimiz, kan dışındaki ortamlarda oluşan, meme ve beyin kanseri gibi durumlarda da etkisi gösterildi. İmmünoterapi artık birçok kanser türünün tedavisinde kullanılıyor. Bazılarında çok daha etkili, bazılarında az. Bunların tam sebeplerini bilmesek de immünoterapi alanında her geçen gün yenilikler yaşanıyor.

◊ ABD’li araştırma firması ImmunityBio geliştirdikleri yeni nesil immünoterapi yönteminin nadir görülen bir kan kanseri türü olan waldenström lenfoma hastalarında kemoterapisiz iyileşme sağladığını duyurdu. Bağışıklık sisteminin doğal ‘katil hücreleri’ni (NK hücreleri) kullanarak kanserle savaşmayı hedeflediler. NK hücrelerinin zaten doğal olarak kanseri öldürebilme kabiliyetleri var ama çok spesifik değiller. Onları mühendislik aracılığıyla geliştirmek mümkün. Yapılan bu çalışmada lenfomayı tanıyacak CAR molekülü NK hücrelerine konuyor. Bu NK hücreleri lenfoma hücrelerini tanıyor ve onları öldürebiliyor. Avantajı, modifiye edilerek birçok hastada kullanılabilmesi. Bu önemli bir özellik çünkü şu ana kadar T hücreleri hep aynı hastadan çıkarılıp modifiye ediliyor ve tekrar hastaya geri veriliyordu. Bu işlemin yaklaşık yarım milyon dolar maaliyeti oluyor. Ama NK hücresi bir kişiden alınıp birçok kişiye uygulanabilir.

◊ Yeni immünoterapilerde virüsler de kullanılıyor ve bağışıklık sisteminin kanser hücrelerini bir şekilde tanıması sağlanıyor. Biz buna ‘onkolitik virüsler’ diyoruz. Bazı virüsler direkt olarak tümörleri enfekte edip onları öldürebiliyor. Bazıları da tümörleri enfekte edip bağışıklık sisteminin onları tanıyabileceği bir hale getiriyor.

‘Somut sonuçlar vermeye başladı’

Prof. Dr. Özlem Sönmez

◊ Kanser tedavisinde artık yalnızca tümörü hedef almak yeterli görülmüyor. Bağışıklık sisteminin kendisi günümüzde tedavinin merkezine yerleşmiş durumda. Dolayısıyla immünoterapide son yıllarda önemli bir dönüşüm yaşanıyor. Hücresel tedaviler bunlardan biri. Tümör infiltre eden lenfosit (TIL) tedavisinde tümörle savaşmış bağışıklık hücreleri hastadan alınarak güçlendiriliyor ve tekrar vücuda veriliyor. Sitokinle uyarılan öldürücü hücrelerse (CIK) kanser hücrelerini tanıyıp yok edebilen güçlü bağışıklık hücrelerini bir araya getiriyor. Bu hücresel tedaviler özellikle organlarda kitle yapan (solid tümörler) kanser türlerinde somut klinik sonuçlar vermeye başladı.

◊ Önümüzdeki dönemde doğru hastaya doğru kombinasyonu seçme yaklaşımının güçleneceğini öngörüyoruz. Kombinasyon tedavileri bugün immünoterapinin en hızlı gelişen alanı. Örneğin, immünoterapi kemoterapiyle birlikte kullanılıyor. Kemoterapinin tümör yükünü hızla azaltması ve bağışıklık sistemini uyarıcı etkisi, immünoterapinin etkinliğini arttırabiliyor. İmmünoterapi hedefe yönelik akıllı ilaçlarla birlikte de veriliyor. Bu, özellikle tümör çevresini bağışıklık sistemine daha duyarlı hale getiriyor. Mesane kanserinde kullanılan kombinasyonlar bunun güçlü örneklerinden.

◊ İmmünoterapilerin güçlü sonuçlar verdiği kanser türleri arasında melanom, akciğer kanserinin bazı alt grupları, böbrek, mesane ve bağışıklık sistemine doğal olarak daha duyarlı olan bazı özel tümör tipleri var. Bağışıklık sisteminin tümör çevresinde yeterince aktif olmadığı bazı kanser türlerinde immünoterapi tek başına yeterli olmayabiliyor. Over (yumurtalık) kanseri buna örnek verilebilir. Bu tür hastalıklarda kombine tedavi yaklaşımları araştırılıyor.

◊ Türkiye’de immünoterapiler uygun hastalarda ve geri ödeme kriterleri karşılandığında devlet hastanelerinde de uygulanıyor. Bunun mümkün olup olmaması, ilacın geri ödeme kapsamında olması ve hastanın klinik özelliklerine bağlı.

Akıllı ilaçlarda durum ne?

◊ Kanser tedavisinde akıllı ilaçlar çok iyi ilerliyor. Yan etkisi çok daha az, epeyce de yaygınlaştı ama kısıtlı kanser türlerinde kullanılabiliyor. Kanser tipinin mutasyonuna göre yapılıyor. Bir akıllı ilaç belirli bir reseptöre etki edebiliyor, hepsinde kullanılamıyor. Ama bu mutosyonlar artık bilindiği için farklı kanser hücrelerine karşı da akıllı ilaçlar geliştirilmeye başladı. Bu konuda yapay zekâ çok kullanılıyor. Önümüzdeki bir-iki yıl içinde önemli gelişmelerin olacağını tahmin ediyorum. (Prof. Dr. Derya Unutmaz)

Kemoterapinin devri kapanır mı?

◊ İmmünoterapi ve diğer tedaviler yavaş yavaş kemoterapinin yerini alabilir. Kemoterapinin çok yan etkisi var. Onun yerine bazı radyoterapi tiplerinin bile yan etkisi daha az olabiliyor. Çünkü lokal olarak veriliyor. Tabii kemoterapi bazı kanser türlerinde hâlâ kullanılıyor. (Prof. Dr. Derya Unutmaz)

◊ Bazı hastalarda immünoterapi sayesinde kemoterapi ihtiyacı azalabiliyor, hatta ortadan kalkabiliyor. Kemoterapi daha bilinçli, seçici ve çoğu zaman kombine biçimde kullanılmaya devam ediyor. (Prof. Dr. Özlem Sönmez)