Askeri iş birliğinin kilometre taşı: TDT Gebele Zirvesi Düşünce Günlüğü Haberleri

Dr. Mustafa Öztop / Dış Politika Uzmanı

Türk Devletleri Teşkilatı’nın (TDT) On İkinci Zirvesi, 7 Ekim 2025 tarihinde Gebele’de Azerbaycan’ın ev sahipliğinde “Bölgesel Barış ve Güvenlik” temasıyla gerçekleştirildi. Dünyada çatışma, kriz ve savaşların yoğunlaştığı, uluslararası sisteme duyulan güvensizliğin arttığı böylesine sarsıntılı bir dönemde TDT zirvesi, eksikliği hissedilen, hazırlıklı olunması gereken ve gelecek için oldukça kritik konuları kapsayan anlamlı bir toplantıya sahne oldu. Üye ülkeler, bu ahval içinde bölgesel barışı ve güvenliği bir bütün olarak değerlendiren ve güvenliği sağlanamayan bir teşkilatın (AB örneğinde olduğu gibi) mevcut tehditlerden korunarak geleceğe bakmasının mümkün olmadığının farkındalar. Bu nedenlerle teşkilata yönelik yaklaşımlarını bu şartlara göre inşa etmek istemeleri de gayet anlaşılır bir durum olarak kendini gösteriyor.

ASKERİ VE SAVUNMA İŞ BİRLİĞİ

TDT, her yıl düzenlediği resmi ve gayri resmi zirvelerle iş birliği süreçlerine ivme kazandırırken bazı sınamalar geçirmesine rağmen iş birliğini güçlendirme iradesinden bu zirvede de taviz vermemiş oldu. Teşkilatın daha çok üzerinde yoğunlaştığı konular, bir teşkilatın mesafe kat etmesi için olmazsa olmaz alanlar olarak kendini gösteriyor. Bu anlamda Türk Haber Ajansları Birliği, Gümrük Birliği, TURAN özel ekonomi bölgesi, enerji iş birliği, Ortak Türk alfabesi, turizm iş birliği, düşünce kuruluşları ağı, sivil savunma mekanizması, Türk Yatırım Fonu, Türk diasporası iş birliği, Orta Koridorun güçlendirilmesi, eğitim iş birliği, lojistik ve ticaret güzergahların çeşitlendirilmesi ve geliştirilmesi gibi alanlarda kaydedilen ilerlemeler teşkilatın daha fazla etkili olması ve işlerlik kazanması için mesafe kat edilen konular olarak kendini göstermektedir. Askeri ve savunma iş birliği konusunda üye ülkeler arasında ikili ilişkilerde önemli gelişmeler yaşansa da teşkilat çatısı altında Gebele Zirvesi öncesi süreçte bu alana pek yoğunlaşılmadığı söylenebilir.

Siyaset, ekonomi ve güvenlik alanlarında iş birliğini güçlendirmek, tüm alanlarda iş birliğini derinleştirmek ve geliştirmekle mümkün olacaktır. Çünkü her alan birbirini etkileyen ve yekdiğerinden bağımsız düşünülemeyecek bir yapıdadır. Örneğin güvenlik olmadan ticaret gelişemeyeceği gibi ekonomi olmadan da güçlü bir siyasi birliktelik sağlanması pek mümkün değildir. Bu noktada zirve kapsamında Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in 2026 yılında TDT ülkelerinin ortak askeri tatbikat yapması önerisiyle askeri ve savunma iş birliği konusunun gündeme gelmesi, TDT’nin tüm alanlarda mesafe katetme arzu ve iradesinin yansıması olmuştur.

KÜRESEL ÇEPER

TDT, etkili bir iş birliğinin oluşması için gerekli temel şartları bünyesinde taşımaktadır. Ortak tarih, kültür, coğrafya ve kimlik gibi değişkenler üzerinden ortak bir geleceğin inşası çok daha mümkündür. Diğer yandan TDT, coğrafi sınırları bakımından ağırlıkla bölgesel bir iş birliği hüviyetine uygun olduğu gibi Türk soylu yönetimler, Macaristan ve Türk Diasporası gibi teşkilatın etkinliğini küresel düzeye taşıyacak bileşenlere de sahiptir. Bölgesel bir merkez ve küresel bir çeper, bir birliği güçlü kılacak önemli faktörlerden biridir. Özellikle dil, tarih ve kültür alanlarında yapılan düzenlemeler, Türk devletlerinin iş birliğinin gelişimine ivme kazandıracak gelişmeler olarak yer almaktadır. Ortak Alfabe oluşturulması bunun çok hayati bir örneğidir.

Yıllık liderler düzeyinde zirve toplantıları, dışişleri bakanları ve aksakallar konseyi düzeyinde gerçekleştirilen toplantılar ve ilgili alanlarda bakanlar ve başkanlıklar düzeyinde gerçekleştirilen görüşmelerin yanı sıra çalışma grupları toplantıları, kongreler, spor ve kültür etkinlikleri anlamında göçebe oyunları gibi çeşitli alanlarda TDT’yi tanıtma, büyütme ve devletler arası ilişkileri geliştirme girişimleri yapılmaktadır. Ayrıca TDT+ formatı kurulması ve TÜRKSOY’un güçlendirilmesi ve Türk Akademisi’nde düzenlemeler yapılmasına yönelik kararların imzalanması da diğer önemli çıktılar olarak yerini almıştır. TDT+ formatı teşkilatın ihtiyaç duyulan büyümeyi sağlaması ve kapalı bir teşkilat yapısına bürünmeden dinamizmini koruması açısından anlamlı bir adım olmuştur.

HANTALLIK VE DİNAMİZM ARASINDA BÜYÜME

Teşkilat hantallık ve dinamizm arasında bir etkinlik sağlamada kararlı görünmektedir. Ne aşırı dinamizm ile karar alma süreçlerini zorlaştıracak adımlara fırsat verilmekte ne de aşırı hantallık ile dünyanın içinde bulunduğu değişime seyirci kalınmaktadır. Zirve bildirisinde, Konsolosluk İşbirliği Platformu’nun kurulması da üye devletlerin vatandaşlarına yönelik hizmetlerini güçlendirecek önemli bir gelişme olarak yerini almıştır. Kazakistan’ın Siber Güvenlik Konseyi kurulmasını önermesi ve bu konuya dikkat çekmesi, Azerbaycan’ın ortak askeri tatbikat gündeminde güvenlik yaklaşımını destekler nitelikte bir gelişme olarak yansımıştır. Özbekistan’ın Türk devletleri arasında “Stratejik Ortaklık, Ebedi Dostluk ve Kardeşlik Anlaşması”nın bir an önce değerlendirilerek kabul edilmesini önermesi ve bu önerinin zirve bildirisinde yer bulması, tüm alanlarda bütünleşmenin gerçekleşmesine yönelik iradenin göstergesi olmuştur. TDT için bu zirveden sonra beliren ufuk, bölgesel bir merkez ve küresel bir çeperle hantallık ve dinamizm arasında emin adımlarla ilerleyen teşkilatın dilde, fikirde ve işte birlik anlayışına askeri güvenlikte birlik anlayışını ekleme arzusunu göstermektedir.