Anne babalar dikkat edin, çocuğunuzun velayeti elinizden alınabilir! Sosyal medyada çocukları paylaşmak masum mu yoksa hak ihlali mi?

Bundan birkaç yıl önce teknoloji şirketi Meta’nın CEO'su Mark Zuckerberg, Instagram hesabından ailesi ile bir karesini yayınlamış ve kızlarının yüzlerini emoji ile kapatmıştı. Patronu olduğu Meta şirketine ait olan Instagram’da yayınladığı fotoğrafta çocuklarının yüzlerinin görünmesini istemeyen Zuckerberg, önemli bir tartışmanın fitilini ateşlemişti ve bu durum sahibi olduğu sosyal medya platformuna güvenmediği ve ortada ciddi bir sorun olduğu şeklinde yorumlanmıştı.

Bu gönderiyi Instagram'da gör

Mark Zuckerberg (@zuck)'in paylaştığı bir gönderi

Konuyla ilgili görüşlerine başvurduğum Siber Güvenlik Uzmanı Alev Akkoyunlu, “Bir içeriği silseniz bile o platformun sahibi silmiyor, başka bir alanda yedekliyor olabilir. Bazen internet ortamında paylaşılmış bir resim istenmeyen kötü niyetli kişilerin ellerine geçip çocuklarımızı suiistimal etmek için kullanılabiliyor. Daha da ötesi, şantaj ve tehdit gibi fayda sağlamak isteyen birçok olaya şahit olabiliyoruz” demiş ve pedofili tehlikesine vurgu yapmıştı.

Haberin detaylarına aşağıdan ulaşabilirsiniz:

Şimdi ise sosyal medyada çocuklarının fotoğraflarını ve videolarını paylaşan ebeveynler için yeni bir risk daha söz konusu. Ebeveynlerin paylaşımları, özel hayatın gizliliği ve kişisel verilerin korunması kapsamında ciddi hukuki sorumluluk doğurabilir.

Ebeveynlerin çocuklarıyla ilgili sosyal medya paylaşımlarının hukuki sınırları ve çocuğun üstün yararı ilkesi hakkında tüm merak edilenleri Avukat Zühal Akbel'e sordum.

1- Hukukta temel esas olan ‘çocuğun üstün yararı’ ilkesi, bir ebeveynin sosyal medya paylaşımı söz konusu olduğunda nasıl somutlaştırılır?

Çocuğun üstün yararı ilkesi; çocuğun bedensel, ruhsal, zihinsel ve sosyal gelişiminin en iyi şekilde sağlanması anlamına gelir ve bu durum ebeveynlere bu şekilde davranma, çocuğu koruma yükümlülüğü getirir. Zira bir paylaşımla ilgili hukuki değerlendirme, bu kıstaslar çerçevesinde başlar.

2- Çocukların reşit olduktan sonra ebeveynlerine dava açabileceği belirtiliyor. Bir çocuk 18 yaşına geldiğinde, ebeveynine karşı geçmişe dönük olarak ne tür davalar açabilir ve bu davalarda zamanaşımı süreci nasıl işler?

Bu hususta ceza yargılaması kapsamında şikâyete ilişkin zamanaşımı süreleri Türk Ceza Kanunu madde 66’da aşağıdaki şekilde yer alıyor.

Kanunda başka türlü yazılmış olan hâller dışında kamu davası;

- Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda otuz yıl,
- Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi beş yıl,
- Yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi yıl,
- Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda on beş yıl,
- Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda sekiz yıl geçmesiyle düşer.

Çocuklara karşı üst soy ve/veya bunlar üzerinde hüküm ve nüfuzu olan kimseler tarafından işlenen suçlarda zamanaşımı, çocuğun 18 yaşını bitirdiği günden itibaren başlar, şeklinde olup; çocuk reşit olduğu günden itibaren zamanaşımı süresi başlar. Yukarıda bahsi geçen şikâyet süreleri çocuğun 18 yaşını doldurmasından sonra başlayacaktır. Bu da şu anlama gelir ki; 18 yaş öncesinde geçen sürede şikâyetçi olmaması hâlinde şikâyet hakkı zamanaşımına uğramayacaktır. Yani çocuk 18 yaşını doldurması ile herhangi bir hak kaybına uğramayarak şikâyet hakkını kullanabilir.

Bu hususta da yine artık reşit olan çocuk, kendisine karşı yapılmış haksız fiil diye tabir edilen eylemlerden dolayı, kişilik haklarına verilen zarara istinaden maddi ve manevi tazminat davası açması mümkün olabilecektir.

Aynı şekilde hukuka aykırı eylem teşkil eden, kişilik haklarını zedeleyen paylaşımlara ilişkin de ilgili içeriklerin kaldırılması ve bu paylaşımlara erişimin engellenmesi talep edilebilir.

3- Bir paylaşımın ‘suç’ teşkil etmesi için mutlaka küçük düşürücü mü olması gerekir, yoksa çocuğun mahremiyetine dair sıradan bir görüntü de ceza kapsamına girebilir mi?

Burada bakılması gereken kişinin rızasının olup olmadığıdır. Yani kişinin rızası olmadan ses/görüntü kaydı alınması, özel bilgilerinin paylaşılması, yaşam alanının izinsiz gözetlenmesi gibi durumlarda bu suçun unsurlarının gerçekleştiğini söylemek mümkündür.

Elbette burada paylaşımın ne olduğu, çocuğun mahremiyetine aykırı olup olmadığı, fiziksel ve vücut bütünlüğüne aykırı hukuka aykırı bir eylem olup olmadığı, müstehcenlik suçunun unsurlarının oluşup oluşmadığı hususları da yine önem arz eden bir konudur. Zira velayet hakkı, yetki alanı sınırsız bir hak değildir. Ebeveyn, velayet hakkı kapsamında çocuğunun üstün yararını gözetmek ve onu korumakla yükümlüdür.

4- Paylaşımların velayetin kaldırılmasına yol açabileceği uyarısı yapılıyor. Hukuki uygulamada, hangi tür paylaşımlar ebeveynin ‘velayet görevini kötüye kullandığına’ delil kabul edilir?

Türk Medeni Kanunu gereği velayet anne babadadır; yani ebeveynlerdedir. Velayet hakkı kapsamında çocukların zihinsel gelişimi, eğitimleri, fiziksel gelişimleri hususlarındaki gerekli sorumluluklar ebeveynlerdedir. Bu durumda çocuğun üstün yararı korunmalıdır.

Her paylaşım hukuka aykırıdır ve velayetin kötüye kullanılmasıdır demek doğru değildir. Bu aşamada paylaşımın içeriği, kapsamı, hukuka aykırı bir eylem olup olmadığı, çocuğun üstün yararı ilkesine aykırı bir durum olup olmadığı, velayetin kötüye kullanılıp kullanılmadığı hususları değerlendirilerek ancak bu hususta bir karar verilebilecektir.

Zira velayet hakkına sahip ebeveynlerin yetkileri sınırsız değildir. Türk Medeni Kanunu’nun 340’ıncı maddesinde anne babaya; çocuğun bedensel, ruhsal, zihinsel, ahlaki ve toplumsal gelişimini sağlama ve koruma sorumluluğunun da olduğu belirtilmiştir. Ebeveynler ve/veya bir ebeveyn tarafından velayet hakkının kötüye kullanılması hâlinde de ebeveynden bu hak, kanunlar gereği alınabilmektedir.

5- Çocuğun görüntüleri üzerinden reklam geliri elde eden veya çocuğu bir ‘influencer’ gibi konumlandıran ebeveynler, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ve çocuk işçiliği yasaları açısından ne tür ek sorumluluklarla karşı karşıyadır?

Uluslararası alanda geçerliliği olan ve ülkemizin de taraf olduğu Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına İlişkin Sözleşmesi’nde çok net olarak; çocukların okula gitme, oyun oynama hakkı olduğu, çocukların yetişkinler gibi çalıştırılamayacağı ve her çocuğun dinlenme, eğlenme ve kültürel faaliyetler için zamana sahip olma hakkına sahip olduğu belirtiliyor.

Aynı zamanda çocuğun ekonomik sömürüye ve her türlü tehlikeli işte ya da eğitimine zarar verecek ya da sağlığı veya bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaksal ya da toplumsal gelişmesi için zararlı olabilecek nitelikte çalıştırılmasına karşı korunma hakkının olduğunun vurgusu yapılmıştır ve yasal düzenlemeler de bu çerçevededir.

Ayrıca Anayasamızın 50. maddesinde de kimsenin yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamayacağı; küçükler ve kadınlar ile bedeni ve ruhi yetersizliği olanların çalışma şartları bakımından özel olarak korundukları açık ve net bir biçimde belirtilmiştir. Kaldı ki İş Kanunu ve ilgili yönetmelikler de bu doğrultudadır.

Tüm bu kapsamlarla değerlendirildiğinde, temelde ebeveynlerin çocuğun menfaatini, yaşam hakkını ve gelişimini korumaları gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Ebeveynlerin bunlara aykırı eylemler gerçekleştirmesi, kanun ve ilgili yönetmelikler kapsamı dışında çalıştırması hâlinde mevcut hukuka aykırı eylemlerin karşılığı olan hukuki ve cezai yaptırımlarla karşılaşacaklardır.