Akdeniz’de başladı, Ege ve Marmara’ya yayıldı: Zehirli balık alarmı! Bugüne kadar 27 kişi hayatını kaybetti

Son yıllarda Akdeniz, yabancı deniz türlerinin yoğun bir şekilde girişine sahne oluyor. Özellikle Süveyş Kanalı’nın yakın zamanda genişletilmesi, bu canlıların Akdeniz’e geçişini kolaylaştırdı. Uzmanlar ayrıca iklim değişikliğinin etkisiyle artık bu türlerin yalnızca bölgeye ulaşmakla kalmayıp, kalıcı olarak yerleşmeye başladığını da belirtiyor.
2005’TEN BU YANA SAYILARI İKİ KAT ARTTI
Çukurova Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi’nden Doç. Dr. Ali Rıza Köşker’in çalışmalarına göre bugün Akdeniz’de kayıtlı yabancı tür sayısı binin üzerine çıkarken, Türkiye kıyılarında bu sayı 2005’ten bu yana iki katın üzerinde artış göstererek yaklaşık 600’e ulaştı. Bu rakam oldukça düşündürücü ve artmaya da devam ediyor.
Ayrıca Kızıldeniz kökenli bu türler, yalnızca Akdeniz’in doğal dengesini değiştirmekle kalmıyor. Köşker, balon balığı, aslan balığı, uzun dikenli deniz kestanesi, çizgili kedi balığı ve kutu balığı gibi zehirli türler aracılığıyla halk sağlığını da tehdit ettiğinin altını çiziyor.
Özellikle balon balıkları konusunda yanlış bilgiler ve farkındalık eksikliği, Akdeniz genelinde zehirlenme vakalarının artmasına yol açıyor. “İyi pişirilirse yenebilir” veya “Japonya’da tüm balon balığı türleri tüketiliyor” gibi yanlış bilgiler hem insanları hem de sokak hayvanlarını riske atıyor. Balon balığı kuyruğu toplama gibi tehlikeli uygulamalar da sorunu derinleştiriyor.

‘BALIKÇILAR, BALON BALIKLARINDAN İLLALLAH ETMİŞ DURUMDA’
Doç. Dr. Ali Rıza Köşker, balıkçıların balon balıklarının av araçlarına verdiği zararlar ve ekonomik türler üzerindeki dolaylı baskılardan rahatsız olduğunu belirterek, “Sahil bölgelerindeki balıkçı barınaklarına gittiğinizde balıkçılar, tabiri caizse, balon balıklarından illallah etmiş durumda” ifadelerini kullandı.

Balon balıkları, Akdeniz’e yerleşen yabancı türlerin en popülerleri. Ancak sanılanın aksine balon balığı tek bir tür değil. Dünya genelinde yaklaşık 200 farklı balık türünün genel adı. Akdeniz’de ise 13 farklı türde balon balığı bulunuyor. Kıyılarımızda en yaygın balon balığı türleri arasında:
Benekli balon balığı (Lagocephalus sceleratus),
Cüce balon balığı (Torquigener flavimaculosus),
 Süveyş balon balığı (Lagocephalus suezensis) gibi türler yer alıyor.

Benekli balon balığı, hem diş yapısı nedeniyle balıkçıların av malzemelerine verdiği zararlar hem de sebep olduğu zehirlenmeler nedeniyle, denizlerimizdeki balon balığı türleri arasında en çok tanınan. Türkiye sularında ilk kez 2003 yılında kaydedilen bu tür, yaklaşık 20 yıl içerisinde Türkiye’den Yunanistan’a, İsrail’den İtalya’ya, Hırvatistan’dan Cezayir’e ve İspanya’ya dek neredeyse tüm Akdeniz kıyılarına yayıldı.

Doç. Dr. Ali Rıza Köşker

‘SOFRALARIMIZDA YER BULAN BALIK TÜRLERİNİ OLUMSUZ ETKİLİYORLAR’
Bu noktada yanıtlanması gereken iki kritik soru öne çıkıyor: Birincisi, bu yabancı türlerin yerel türlerle rekabeti, uzun vadede Akdeniz’in ekolojik dengesini nasıl şekillendirebilir? İkincisi ise, bu türlerin varlığı, sofralarımıza ulaşan yerli balık türlerini hangi biçimde etkiliyor?
Doç. Dr. Ali Rıza Köşker, “Balon balıklarının güçlü rekabet yapıları, diş yapıları ve içerdikleri toksin gibi faktörler, doğal düşmanlarının yok denecek kadar az olmasına sebep oluyor. Bu da güçlü bir yayılım ve çoğalma potansiyelini ortaya çıkarıyor” dedi ve şöyle devam etti:
“Sayıları artan ve Akdeniz genelinde yayılan balon balıkları, besin zincirinde aktif bir rol oynuyor ve bulunduğu besin zincirindeki diğer türler üzerinde doğrudan ya da dolaylı olarak olumsuz etkiler yaratıyor. Özellikle yumuşakçalar ve kabuklularla beslenerek bunların doğrudan azalmasına neden olabiliyor. Dolaylı olarak da aynı besin zincirindeki ‘ekonomik türler’ olarak bildiğimiz, sofralarımızda yer bulan balık türlerinin popülasyonlarında da olumsuz etkilerde bulunabiliyor. Dönemsel olarak değişebildiği için doğrudan tür ismi vermek doğru olmaz ama mevsimsel olarak soframıza gelen türleri etkiliyor.”

TEHLİKE SADECE AKDENİZ İLE SINIRLI DEĞİL, KORKULAN OLMAYA BAŞLADI
“Balon balıklarının yayılım hızlarındaki belirleyici faktörlerden biri, denizlerimizdeki ısınma. Şu an itibarıyla Akdeniz kıyılarımızda yaygınlar. Ege’de hatta Marmara’da kayıtlar var; fakat Akdeniz’deki gibi yaygın bir yerleşim, henüz söz konusu değil” diyen Doç. Dr. Ali Rıza Köşker, şöyle devam etti:
“Yavaş yavaş Ege Denizi’nde görülüyorlar. Nitekim sadece bizde değil, Yunanistan kıyılarında da görülüyor. Marmara’da da tekil olarak bulunduğuna dair kayıtlar var ama henüz Akdeniz’deki kadar yerleşik olduğunu söyleyemeyiz. Bunun için çok erken. İlerleyen dönemlerde Ege’de daha da yayılabileceğini düşünebiliriz. Ancak Marmara ve Karadeniz’de yerleşik bir yayılımın olması, kısa vadede öngörülmüyor.”

Fotoğraf: DHA
‘EN GÜÇLÜ DENİZEL ZEHİRLERDEN BİRİSİ’
Balon balıklarının halk sağlığı açısından kesinlikle bir risk olduğuna dikkat çeken Doç. Dr. Ali Rıza Köşker, “Balon balıklarının çoğu, Tetrodotoksin (TTX) adı verilen ve dünyanın en güçlü denizel zehirlerinden olan bir toksin içerir. Organik, renksiz, kokusuz ve ısı değişiklikleri ile yapısı bozulmayan TTX’in, bilinen bir panzehiri yok. Üstelik bu özelliklerinden dolayı, TTX içeren bir balon balığını pişirseniz dahi toksinin öldürücü etkisi devam eder. Bu zehir, vücuda alındığı takdirde özellikle kol, bacak ve göğüs bölgesi kaslarında felç meydana getirir” ifadelerini kullandı.

27 KİŞİ HAYATINI KAYBETTİ, 144 KİŞİ ZEHİRLENDİ
“Akdeniz Denizel Toksin Araştırma Grubu olarak yaptığımız çok sayıda araştırmada, kıyılarımızdaki balon balığı türlerinin özellikle karaciğer, yumurtalık, deri ve etinde TTX bulundurduğunu belirledik” diyen Doç. Dr. Ali Rıza Köşker, çok önemli veriler paylaştı:
“Akdeniz genelinde 10 farklı ülkeden bilim insanları olarak uluslararası işbirliği ile yaptığımız 2024 tarihli araştırmada, 2004-2023 yılları arasında balon balığı kaynaklı 27 ölüm ve toplam 144 zehirlenme vakası yaşandığını ortaya koyduk. Bu çalışmanın en şaşırtıcı bulgularından biri ise zehirlenme vakalarının çoğunun Suriye, Türkiye ve Lübnan’da kaydedilmiş olması. Türkiye’deki zehirlenme ve ölümler çoğunlukla Antalya ve Hatay’da gerçekleşti. Ayrıca sadece balon balığı değil, benzer şekilde aslan balıkları da dikenlerindeki zehir nedeniyle risk oluşturuyor.”

Doç. Dr. Ali Rıza Köşker

SOKAK HAYVANLARI DA RİSK ALTINDA

Doç. Dr. Ali Rıza Köşker, 2020 yılında hayata geçirilen “Balon Balığı Avcılığının Desteklenmesine Dair Tebliğ” kapsamında balıkçılara, getirecekleri balon balığı başına ödeme yapılmaya başlandığını hatırlattı. Her yıl güncellenerek devam eden uygulamanın, balıkçıların zararlarını kısmen telafi etmeyi hedeflediğini belirten Köşker, tebliğ çerçevesinde balıkçılara balon balıklarını kuyruk veya bütün olarak teslim etme seçeneği sunulduğunu söyledi.
Köşker, “Balıkçıların yalnızca kuyruk teslimini tercih etmesi bazı riskleri beraberinde getiriyor. Kuyrukların denizde değil limanda kesilmesi halinde, gövdeler sokak hayvanları ve yaban hayatı için ikincil zehirlenme riski yaratıyor. Nitekim özellikle Mersin ve Antalya’da yaşanan zehirlenmeler, bu riskin uzak olmadığını gösteriyor” dedi.
Bu riskleri azaltmanın yolunun balon balıklarının bütün olarak toplanmasından geçtiğini vurgulayan Köşker, bunun daha güvenli ve doğru bir yöntem olduğunu sözlerine ekledi.


‘BÖLGESEL, HATTA AKDENİZ’E KIYISI OLAN TÜM ÜLKELERLE İŞBİRLİĞİ YAPILMASI ŞART’
Doç. Dr. Ali Rıza Köşker, özellikle Samandağ’dan Kuzey Ege kıyılarına kadar olan bölgede görev yapan sağlık personelinin, “istilacı zehirli türler” konusunda bilgilendirilmesi gerektiğini söyledi. Köşker, “Süveyş Kanalı’ndan gelen bu yeni türler ve zehirleri hakkında farkındalık eğitimi ile bilinç düzeyinin artırılması, halk sağlığı açısından büyük önem taşıyor” dedi ve şöyle devam etti:
“Bunu basit bir tabirle hep şöyle örneklendiririm: Evin tamamını su basmışken bir odadaki suyu tahliye etseniz dahi evin genel durumunu toparlamanız çok zor olur. Bu nedenle balon balıklarıyla mücadelede de bölgesel, hatta Akdeniz’e kıyısı olan tüm ülkelerle birlikte iş birliğine gidilmesi önem arz ediyor.”
Fotoğraflar: iStock