Afganistan Pakistan sınırında ateşkes Durand Hattı’nın jeopolitiği Düşünce Günlüğü Haberleri

Abdulkadir Aksöz / Doktorant, İstanbul Medeniyet Üniversitesi

Afganistan ile Pakistan arasında tırmanan sınır gerilimi, iki komşu devletin güncel güvenlik reflekslerinden ziyade, eski bir jeopolitik mirası yeniden gündeme taşıdı. Sorunun kökeninde, sınırın iki tarafında farklı şekillenen kimlik ve egemenlik anlayışları var. Kabil, mevcut hattı tarihsel Peştun bütünlüğünü bozan dışsal bir müdahale olarak görürken; İslamabad, aynı hattı devletleşme sürecinin uluslararası hukukla sabitlenmiş ve bu nedenle tartışmaya kapalı sınırı olarak kabul ediyor.

KALBE AÇILMIŞ BİR KESİK

Sınırın şimdilerde neden masada olduğunu anlamak için dosyayı tarih rafından indirmek gerekir. 1893’te Britanya Hindistanı diplomatı Mortimer Durand ile Afgan Emiri Abdurrahman Han arasında belirlenen hat, İngilizlerin “Büyük Oyun” döneminde tasarladığı jeopolitik bir bariyerdi. Amaç, Afgan coğrafyasını Rusya’ya karşı tampon alana çevirmekti. Haritaya çekilen bu çizgi, Peştun topluluklarının doğal dolaşımını keserken, aşiret bağlarını iki ayrı siyasal düzenin içine dağıttı. Afganistan çalışmalarıyla öne çıkan Thomas Barfield, bu hattı “toprağa kazınmış sınırdan ziyade kalbe açılmış bir kesik” olarak tanımlar. Bu nedenle ihtilaf, coğrafya kadar kimlik ve aidiyet tartışmasıdır. Afganistan’ın, hattı tarihsel bir dayatma olarak görmesi ise modern ulus fikri ile kabile temelli siyasal kültür arasındaki gerilimin sürekliliğini yansıtır.

Diğer tarafta Pakistan’ın yaklaşımı açık ve nettir. Bağımsızlık sonrasında Durand Hattı, devlet ardıllığı ilkesi uyarınca uluslararası hukukla tanımlı sınır olarak kabul edildi ve Pakistan’ın toprak bütünlüğünü tanımlayan bir yapıya dönüştü. Dolayısıyla İslamabad için hat, devlet olma halinin kurucu parametresidir. Bu bağlamda hattın tartışmaya açılması, ulusal bütünlüğün sorgulanması anlamı taşır ve kabul edilemez.

ULUSAL GÜVENLİK ŞERİDİ

Şurası açık bir gerçek ki, 1980’lerden itibaren Afganistan’daki Sovyet işgali, ardından 2001 Amerikan müdahalesi, iç savaş dönemleri, mülteci akınları ve silahlı grupların hareketliliği sınırı sürekli istikrarsızlık üreten kaotik bir çevreye dönüştürdü. Bu ortamda Pakistan’ın sınır çizgisine yüklediği anlam derinleşti. Çünkü güvenliği düzenleyen sınır değilse, güvenliği üstlenecek merkezi kapasite de zayıflar. Burada Pakistan Talibanı (TTP) tehdidi kritik bir yerde duruyor. Nitekim TTP’nin Afganistan sınır hattına yakın bölgelerde sızmalar yaparak eylemler gerçekleştirmesi, Pakistan açısından güvenlik tehdidi doğuruyor. Sınır geçişlerinin düzensizliği, yerel aşiretlerin hareketliliği ve Afganistan’ın dağınık yönetim yapısı, İslamabad’ın güvenlik reflekslerini harekete geçiriyor. Bu noktada Pakistan’ın tezi anlaşılırdır: Sınır sabitse güvenlik mimarisi kurulabilir; sınır muğlaksa tehdit büyür. Bu çerçevede Pakistan için “Durand Hattı” bir çizgi değil, ulusal güvenlik şerididir.

KARŞI KIYIDAKİ MUHATAPLIK SORUNU

Öte yandan Taliban yönetiminin siyasi örgütlenme biçimi, sınırdaki belirsizliği artıran ikinci parametredir. Taliban, klasik anlamda merkezi bir devlet aygıtı kurmuş değil. Yönetim, ideolojik meşruiyet ile yerel aşiretlerin güç dengeleri arasında kurulan dağınık ve esnek bir otorite modeline dayanıyor. Vilayetlerdeki komutanlık yapıları, ekonomik geçiş hatlarını ve yerel düzeni belirlemede geniş takdire sahip. Bu durum, sınır yönetiminin merkezileşmesini zorlaştırıyor. Pakistan’ın “karşı kıyıda muhataplık sorunu” tam burada ortaya çıkıyor. Hangi aktörle konuşulacağı, hangi anlaşmanın sahada uygulanacağı her durumda değişebiliyor.

Esasında sorunu yapışkan kılan Afganistan’ın yönetim mimarisidir. Taliban 2021’den bu yana merkezi otoriteyi kurmayı denedi; fakat ülke, hiyerarşik bir devlet aygıtından çok parçacıklı geleneksel kabile ağları üzerinden işliyor. Sınır kuşağındaki yerelleşme, ticaret ve güvenlik rutinlerini belirli ölçüde şekillendiriyor. Bu tablo, komuta-kontrol ilişkisini kırılganlaştırıyor; angajman kuralları her bölgede aynı şekilde uygulanamıyor. Sınırda devriye temposu artarken küçük kıvılcımların büyüme riski de aynı hızda yükseliyor. Özellikle Pakistan’ın güvenlik algısının merkezinde TTP tehdidi bulunuyor. Bu bağlamda sivilleri ve güvenlik güçlerini hedef alan saldırılar, İslamabad’ı sınırı askeri olarak tahkim etmeye yöneltti.

TÜRKİYE’NİN ARABULUCULUK ÇABALARI

Nihayetinde Pakistan’ın sınır konusundaki kararlılığı, devlet olma vasfının doğal sonucudur. Afganistan’ın tarihsel itirazı anlaşılabilir; ancak yönetilebilir bir gelecek için tanınmış sınırın üzerinde iş birliği rejimi bina etmek daha rasyoneldir. Güvenlik, söylemle değil protokolle kalıcı hale gelir. Bu karmaşık zeminde Türkiye’nin rolü oldukça değerlidir. Ankara, Katar ile birlikte her iki başkentle konuşabilen, güvenlik-bürokrasi kanallarını eşzamanlı çalıştırabilen nadir aktörlerden biri. Doha’daki temaslar sırasında kurulan köprü, sembolik bildirilerden çok saha gerçekliğine temas eden bir diplomasi diline yaslandı. İstanbul’daki görüşmeler bu yüzden kıymetlidir; dosyayı tarihe havale etmeden, tarihi dosyanın içine yerleştiren bir yaklaşım önermektedir.

Son kertede, “Büyük Oyun”un bıraktığı mirası tersine çevirmenin yolu sınırı tartışmaktan çok, sınırın işleyişini iyileştirmekten geçiyor. Pakistan güvenlik şeridini korumakta haklıdır; Afganistan, sınır denetimini toparlamadıkça gerilim sönümlenemez. Bu nedenle diplomasinin devamı hayatidir. Türkiye, Doha’dan İstanbul’a uzanan hat üzerinde bunu yapıyor; duyguyu teskin ediyor, tekniği öne çıkarıyor, tarafları aynı cümlenin içinde tutuyor. Barış büyük sözlerden değil, küçük fakat kalıcı kurallardan inşa edilir. Şu anda iki komşunun ihtiyaç duyduğu tam olarak budur.