AB saatleri değiştirmekten vazgeçecek mi?

Güven Özalp

Avrupa Birliği'nin 2001'de devreye soktuğu kurallar gereği üye ülkelerde saatler Ekim ayının son pazar günü bir saat geriye çekilirken, Mart ayının son pazar günü bir saat ileri alınıyor.

Saat değişikliğine son verilmesine AB Komisyonu 2018, Avrupa Parlamentosu (AP) da 2019'dan bu yana destek veriyor.

İki kurumun uygulamaya son verilmesine yönelik isteğine rağmen üye ülkeler konuya ilişkin adım atmadılar.

Hatta konu siyasi gündemden düştü.

Bu durumu değiştiren ise İspanya Başbakanı Pedro Sanchez'in 20 Ekim'deki çıkışı oldu.

Sanchez, sosyal medya aracılığıyla verdiği mesajında şunları söyledi:

"Açıkçası, artık bunun bir anlamı olduğunu düşünmüyorum. İspanyollar ve Avrupalılara sorulan tüm anketlerde, çoğunluk saatin değiştirilmesine karşı çıkıyor.

Dahası, bunun enerji tasarrufuna neredeyse hiç katkısı olmadığını ve insanların sağlığı ve yaşamları üzerinde olumsuz bir etkisi olduğunu gösteren birçok bilimsel kanıt var."

İspanya'nın hamlesi tartışmayı alevlendirdi.

İspanya, üye devletlerin, vatandaşlarını dinlemesi, bilimsel kanıtları dikkate alması ve politikalarını zamana uygun olarak güncelleyebildiğini göstermesi gerektiği görüşünü savunuyor.

Uygulamanın 2026'da sona erdirilmesi çağrısında bulunan Sanchez, mesaj vermekle yetinmeyip konuyu AB ulaştırma, telekomünikasyon ve enerji bakanlarının gündemine taşıdı.

Sanchez'e ilk destek verenler Finlandiya, Polonya, AB Komisyonu ve Avrupa Parlamentosu oldu.

Ortak pazarın işleyişi, enerji kullanımı ve ulaştırma güvenliği üzerinde etki yaratma potansiyeline sahip olması konuyu siyasi açıdan hassas hale getiriyor.

Birliğin Enerji Komiseri Dan Jorgensen, "Süregelen bu mevsimsel saat değişikliği AB'nin siyasi gündeminin en üst sıralarında yer almıyor olabilir ama milyonlarca vatandaşı ilgilendiren bir konu" dedi.

AB Komisyonu, koordineli bir çözümün hala mümkün olduğu görüşünde ve konunun yeniden görüşülmeye başlanmasını teşvik eden bir yaklaşım içinde.

Bir konuda aynı görüşte olmaları oldukça nadir görülen AP'deki siyasi gruplar da saat değişikliğine son verilmesi çağrısını 23 Ekim'de konuya ilişkin düzenlenen oturumda yinelediler.

Aynı oturumda konuşan AB Komisyonu'nun Sürdürülebilir Ulaştırma ve Turizmden Sorumlu Üyesi Apostolos Tzitzikostas şunları söyledi:

"Zaman değişti. Günümüz teknolojisi ve dijitalleşmeyle bu sistem artık hiçbir sektörde enerji tasarrufu sağlamıyor. Mevsimsel saat değişikliği toplum için gereksiz bir karmaşıklık kaynağı haline geldi."

Trump belirleyici olur mu?

Son dönemde pek çok konuda AB'nin gözü ve kulağı ABD Başkanı Donald Trump'ta.

Saat değişikliği konusunda karar almakta zorlanan AB'nin imdadına Trump'ın yetişebileceği yönünde yorumlara rastlamak mümkün.

Bu yorumlarda, ABD'de yapılacak bir değişikliğin AB'nin aynı yönde hareket etmesi açısından itici güç olabileceği tezi işleniyor.

Trump, 13 Aralık 2024'te sosyal medya platformu Truth Social'da saat değişikliği uygulamasının rahatsız edici ve çok maliyetli olduğunu yazdı.

Cumhuriyetçi Parti'nin bunu ortadan kaldırmak için elinden geleni yapacağı mesajı verdi.

Mart 2025'te ise NBC'ye yaptığı açıklamada, yaz saati uygulamasının kaldırılmasının "yüzde 50-50'lik bir sorun" olduğunu söyledi.

Nisan ayındaki bir açıklamasında da 2019'daki yaklaşımıyla uyumlu bir tavır takınarak, Temsilciler Meclisi ve Senato'nun daha fazla gün ışığı için baskı yapması gerektiğini ifade etti.

Uygulamaya son verme kararı alınırsa sorun bitecek mi ?

Sorun sadece uygulamaya son verilmesine karar vermekle bitmeyecek.

AB ülkeleri bu doğrultuda adım atarlarsa bu kez de farklı bir tercih yapmak zorunda kalacaklar.

Koordineli bir şekilde hareket edilmemesinin çoğu alanda ciddi soruna neden olma riski içermesi nedeniyle AB ülkelerinin sürekli yaz saatinde ya da kış saatinde kalma opsiyonlarından birini seçmesi gerekecek.

Bu konudaki ilk tartışmalar üye ülkeler arasında konsensüs olmadığını göstermişti.

Ortak bir tercih yapılması halinde bile seçilen opsiyona bağlı olarak ülkelerin coğrafi konumlarından kaynaklanan sorunlar yaşanması da adım atılmasını frenleyen unsurlar arasında görülüyor.

Etkileri tartışılıyor

Uygulamanın günümüzde, enerji tasarrufu konusunda etkisi oldukça tartışmalı.

Saat değişikliği bazı alanlarda tasarruf sağlarken bazı alanlarda ise daha fazla tüketime nedene oluyor.

Çoğu çalışma, enerji tasarruf potansiyelinin oldukça düşük olduğuna işaret ediyor.

Yılda iki kez saat değiştirilmesinin sağlık üzerinde olumsuz etkisi bulunduğu da çalışmalara yansıtıldı.

2017'de Danimarka'da yapılan bir araştırmada, yaz saatinden kış saatine geçilen haftada depresyondan muzdarip olanların sayısının yılın diğer aylarına kıyasla yüzde 11 daha fazla olduğu belirlenmişti.

Ancak değişikliğin sağlık üzerinde çok büyük bir etkisi olmadığını savunanlara da rastlamak mümkün.

Her iki kampın üzerinde anlaştığı konu ise vücutlarının daha az uyum sağlama kapasitesi olduğundan yaşlıların ve kronik hastalıkları bulunanların değişikliğin yan etkilerine daha duyarlı olduğu.

Ne zamandır uygulanıyor?

Gün ışığından daha fazla yararlanmaya ve enerji tasarrufuna dayanan uygulama ilk kez 19. yüzyılın sonunda dillendirilse de hayata geçmesi 1. Dünya Savaşı sırasında oldu.

İlk adımı Almanya attı ve uygulama diğer ülkelere yayıldı.

Savaş sonrasında çoğu ülkenin bıraktığı uygulama 2. Dünya Savaşı'yla birlikte tekrar ilgi gördü.

1970'lerdeki küresel petrol krizi döneminde de oldukça popülerdi.

1980'lerde genel anlamda Avrupa'nın gündemindeki yerini alan uygulama, 2001'den bu yana AB'nin resmi kuralları arasında yer alıyor.

AB Komisyonu, 2018'de Birlik çapında 4.6 milyon kişinin katılımıyla yapılan ankette saat değişikliğine gidilmesine son verilmesini isteyenlerin oranının yüzde 84 çıkması üzerine üye ülkelere uygulamayı bırakmalarını önerdi.

Dönemin AB Komisyonu Başkanı Jean Claude Juncker, halkın isteğine karşı hareket etmenin anlamsız olacağını belirterek, "Halk bunu istedi, biz de gerçekleşmesini sağlayacağız" dedi.

AB Komisyonu'nun önerisine AP, 2019'da, 192'ye karşı 410 oyla kabul ettiği bir kararla destek verdi.

Peki bunun için oybirliği gerekli mi?

Her ne kadar böyle hassas bir konuda ortak bir karar çerçevesinde hareket edilmesi tercih sebebi olsa da saat değiştirmeye son verilmesi için üye ülkelerin oybirliği gerekmiyor.

Değişiklik için nitelikli çoğunluk yeterli.

Bu da üye devletlerin yüzde 55'inin (mevcut durumda 27 ülkeden 15'inin) lehte oyunu ve bu oyların AB'nin toplam nüfusunun yüzde 65'ini temsil ediyor olmasını gerektiriyor.