AB nin yeni sınavı: Avrupa nın ticaret ve enerji rotaları karaya oturuyor

Tuna Nehri'nin çekilen suları altında ortaya çıkan II. Dünya Savaşı'ndan kalma patlamamış bombalar ve tarih öncesi mamut kemikleri, ya da iki bin yıllık taş küre ilk bakışta büyüleyici birer arkeolojik keşif gibi görünebilir. Ancak bu görünüm, Avrupa ekonomisinin kalbinde büyüyen karanlık krizin ve yeni bir enerji darboğazının da somut bir simgesi...

Son aylarda özellikle Orta ve Doğu Avrupa'yı etkisi altına alan kavurucu sıcak dalgası ve kuraklık, kıtanın en hayati iki ticari ve lojistik atardamarı olan Tuna ve Ren nehirlerindeki su seviyelerini tarihi dip noktalara geriletti. Hollanda kıyılarından Karadeniz’e kadar uzanan bu su yollarındaki tıkanma; sadece nehir taşımacılığını felç etmekle kalmıyor, Avrupa’nın enerji arz güvenliğini doğrudan tehdit ederek kıta sanayisini yüksek navlun maliyetleri ve enerji kısıntılarıyla karşı karşıya bırakıyor.

Zira zaten ABD-İsrail’in İran’a saldırması ile Hürmüz Boğazı’ndaki geçişler risk altındayken, hayati su yollarındaki kuraklık Avrupa’nın daha zorlu günlerinin habercisi olarak görünüyor.

“REN NEHRİ OLMASAYDI, AVRUPA’DA SANAYİ ÜRETİMİ ÇÖKERDİ”

Evet, Hürmüz kritik, çünkü dünyadaki günlük petrol tüketiminin yüzde 20'sinin ve sıvılaştırılmış doğalgaz ihracatının da yüzde 20'si stratejik bir geçit olan Hürmüz Boğazı'ndan taşınıyor. Peki ya Ren Nehri?

Kuzeybatı Avrupa boyunca uzanan nehir, diğer su yolları kadar jeopolitik bir geçmişe sahip değil. Ancak kimya fabrikalarını, petrol rafinerilerini, çelik dökümhanelerini, kömürle çalışan enerji santrallerini ve İsviçre, Almanya ve Fransa'daki diğer üretim tesislerini Hollanda limanlarına bağlayan bir taşıma bandı görevi görerek benzer şekilde hayati önem taşıyor. Öyle ki Bloomberg’e konuşan Alman kimya devi BASF SE, önemini “Ren Nehri olmasaydı, Batı Avrupa'daki sanayi üretimi çökerdi” sözleriyle tanımlıyor.

Yaklaşık 800 mil uzunluğundaki bu nehirde 6900 civarında gemi kargo taşımakta ve bugün su seviyesi dramatik derecede düşerek trafiği neredeyse tamamen durdurdu.

ALMAN EKONOMİSİNİ DOĞRUDAN ETKİLEDİ

Ren Nehri, 1947, 1959, 1964, 1976 yıllarındaki düşük su seviyeleri ve 2018'deki tarihi kuraklık gibi olaylar da dahil olmak üzere, sürekli olarak düşük su seviyelerini gördü. 2018'deki kuraklık, nehir kıyısındaki birçok sanayi tesisinin kapanmasına ve Alman ekonomik büyümesinden birkaç ondalık puanlık düşüşe neden oldu.

Bloomberg’e göre eğer yakın zamanda yağmur yağmazsa, 2026 krizi en az 2018'deki kadar kötü olacak gibi görünüyor. Hatta Ren Nehri için en kurak aylar olan Ağustos ve Eylül aylarının henüz başında olduğumuz göz önüne alındığında, durumun daha da kötü olabileceğinden endişe ediliyor.

Ren Nehri kritik çünkü tahıl, mineral, cevher, kömür ve benzin dahi petrol ürünleri için hayati bir nakliye arteri olup, AB'nin en büyük ekonomisindeki şirketler için potansiyel darboğazlar yaratıyor.

Su seviyesi trafiği durduracak kadar düşerse, kayıplar hızla iç bölgelere yayılacak. İsviçre, Antwerp-Rotterdam-Amsterdam petrol merkezinden genellikle mavna ile gelen dizel gibi rafine ürünleri yeterince temin etmekte zorlanacağı için, stratejik petrol rezervlerini birkaç hafta içinde kullanmak zorunda kalabilir.

Alman petrokimya tesisleri ve çelik dökümhaneleri, Kuzey Denizi limanlarından ithal edilen hammaddelerin yetersizliği nedeniyle üretimlerini azaltmak zorunda kalabilir. Almanya'da yerel yakıt kıtlığı da olası olarak görünüyor. İran savaşı nedeniyle yüksek fiyatlar yüzünden birçok işletme son aylarda mümkün olduğunca az yakıt satın aldı ve zar zor geçiniyor. Ren Nehri'ndeki aksama, mümkün olan en kötü zamanda meydana geliyor.

Hürmüz Boğazı veya Bab ül-Mendeb'de olduğu gibi, alternatif yollar mevcut ancak bunları kullanmak hiç de ucuz veya kolay değil.

Şimdilik, gemiler Kaub boğazının kayalık nehir yatağını geçebiliyor. Ancak, gemileri mümkün olduğunca su üzerinde tutmak için yüklerin azaltılması nedeniyle büyük bir kapasite kaybına neden oluyor. Geçen hafta, ortalama yük kapasitesi normalde 5100 tondan 800 tona düştü.

YALNIZCA REN NEHRİ DEĞİL

Tabii durumdan etkilenen tek yer sadece Ren Nehri değil. Tuna Nehri’nde de bazı bölgelerde su seviyelerini bazı bölgelerde rekor düşük seviyelere çekti ve bu durum denizcilik, enerji üretimi ve turizmi ciddi şekilde etkilendi.

Macaristan Su İşleri Genel Müdürlüğü'nün verilerine göre, ölçüm istasyonunda Cuma günü su seviyesi 23 santimetre olarak kaydedildi. Bu değer, salı günü ölçülen seviyeden 5 santimetre daha düşük. Salı günü kaydedilen seviye 2018 yılında 33 santimetre olarak açıklanan seviyeyi de geçerek rekor kırmıştı.

Bununla beraber Macaristan ve Romanya, tarihlerinde ilk kez Tuna Nehri'nin soğutma sistemiyle çalışan atom reaktörlerini kapatmak zorunda kaldı. Macaristan'ın en büyük nükleer santrali olan ve ülkenin elektriğinin neredeyse yarısını sağlayan 44 yıllık Paks Nükleer Santrali, Pazartesi gününden beri üretimini azaltıyor.

Macaristan Başbakanı Peter Magyar, Paks Nükleer Santrali’nin yüzde 50'den daha düşük bir kapasiteyle çalıştığını ve önümüzdeki hafta tamamen kapatılmasının beklendiğini söyledi. Tuna Nehri'ndeki su seviyelerinin yeniden çalıştırma için çok düşük kalması beklendiğinden, kapatma haftalarca sürebilir.

Magyar X platformunda yaptığı paylaşımda, "Pazartesi gününden itibaren bir enerji krizi durumu ortaya çıkabilir. Daha ciddi sonuçlardan kaçınmak için koordineli adımlar ve itidal gerekecek. Herkese güveniyoruz” dedi.

Macar yetkililer, vatandaşlardan akşam saatlerindeki en yoğun enerji kullanımını azaltmalarını, elektrikli araçları şarj etmekten kaçınmalarını ve klimaları kapatmalarını isterken, otomobil üreticileri ve batarya üreticilerine de elektrik ve su tüketimini azaltmaları talimatı verildi.

Romanya'da ise yetkililer, hafta başında güvenlik gerekçeleriyle Cernavodǎ enerji santralindeki bir reaktör ünitesini kapatmış ve kısa süre sonra ikinci bir ünitenin de kapatılacağını duyurmuştu.

Slovakya ve Macaristan'dan daha doğudaki Romanya ve Bulgaristan'a kadar Tuna Nehri üzerindeki gemiler, tam yüklü olarak seyahat edemiyor ve uzun bekleme süreleriyle karşılaşıyordu.

Bulgaristan ve Romanya'yı birbirine bağlayan Vidin-Calafat Köprüsü'nde, Bulgarlar su seviyesinin düşmesi nedeniyle teknelerinin kıyıda mahsur kaldığını ve bu yüzden işsiz kaldıklarını söyledi. Hollanda, Temmuz ortasından bu yana resmi olarak kabul edilen bir su kıtlığıyla karşı karşıya ve bu durum, özellikle tarım sektöründe olmak üzere ülkenin büyük bölümünde su kullanımına kısıtlamalar getirilmesine yol açtı. Sırbistan'da, yüzlerce küçük tekne ve onlarca kargo gemisi, kuzeydeki Novi Sad kenti yakınlarındaki kurumuş nehir kıyısında mahsur kaldı.

Sırbistan'ın en büyük hidroelektrik santrali olan Djerdap 1'in Üretim Direktörü Davor Maljokovic ise Reuters'a verdiği demeçte üretim kapasitesinin yüzde 20'ye düştüğünü bildirdi. Bunun nedeninin ise bir zamanlar geniş olan gemi geçiş yolunun daralarak kum tepeleri ve çakıl alanları ortaya çıkarması olarak açıklandı. Sırbistan'ın devlet enerji şirketi EPS'ye göre, su eksikliği ayrıca Sırbistan'ın Kostolac kömürle çalışan enerji santrallerindeki soğutma sistemlerini de aksattı ve santral üretimlerini azaltmak zorunda kaldı.

"BÜYÜME TAHMİNLERİNİ ETKİLEYEBİLİR"

Ekonomistler, nehir seviyelerinin Ağustos ayı boyunca düşük seyretmesi durumunda, Almanya ve Orta Avrupa ekonomilerindeki büyüme tahminlerinin aşağı yönlü revize edilebileceği konusunda uyarıyor.

Enerji krizi ile ekonomik olarak son dönemin en zor süreçlerini geçiren Avrupa ülkeleri artık ayrıca, iklim değişikliğinin sadece geleceğin değil, bugünün ticaret ve enerji dengelerini doğrudan sarsan bir makroekonomik risk faktörü olduğu gerçeğiyle yüzleşiyor. Durum ise şu an için hiç iç açıcı görünmüyor.

* Haberin görseli Associated Press'ten servis edilmiştir.