2008 de Çin, ıssız yerlerde metro istasyonları inşa ediyordu. 2026 da ne kadar saf olduğumuzu anladık Sözcü Gazetesi

Çin, Batı'daki geleneksel şehir planlama mantığını tamamen tersine çeviren bir doktrini küresel norm haline getirdi: Metro, zaten bir şehir var olduğu için değil; orada yeni bir şehir yaratmak için inşa edilir.

Önce metro, sonra insanlar: "Kasıtlı Boşluk" evresi

Çin’in son yirmi yıldaki agresif kentleşme süreci, yapısal bir stratejiyi pekiştirdi. Altyapı, hizmet vereceği nüfus henüz doğmadan veya oraya taşınmadan çok önce tamamlanıyor. Bu bilinçli hızlandırma, planlı bir "boşluk evresi" yaratıyor.

Sosyal medyada sıkça dolaşan videolarda görülen; açık arazilerin ortasında beliren modern metro girişleri, etrafında sokak veya dükkan bulunmayan, otların bürüdüğü erişim noktaları aslında bir planlama hatası değil. Çin devleti için bu durum, altyapının bir kaldıraç görevi görerek gelecekteki gelişimi tetiklediği 10-20 yıllık bir geçiş aşaması. Lanzhou Yeni Bölgesi'nden Xiongan'a kadar uzanan "hayalet şehirler", uzun vadeli bir zaman çizelgesindeki asimetrik sıralamanın birer parçası: Önce metro hatları döşeniyor, ardından insanlar geliyor.

Caojiawan vakası: "Hiçbir yerden" başlayan şehir

Bu sıra dışı modelin dünyada en çok ses getiren örneği şüphesiz Çongqing'deki Caojiawan Metro İstasyonu oldu. Tarlaların ve vahşi bitki örtüsünün ortasında gizlenmiş fütüristik bir istasyon çıkışını gösteren fotoğraflar, internette viral haline gelmişti. Yolun mahalleyi önceden tahmin ettiği bu modelde Çongqing; yerin 60 ila 94 metre derinliğine inen istasyonları (Hongtudi gibi) ve ekstrem topoğrafyaya yaptığı devasa yatırımlarla planlama dehasını kanıtladı. Bugün o boş istasyonların etrafında gökdelenler yükseliyor.

Wuhan'da yapılan bir araştırmanın verileri de bu stratejinin ekonomik mantığını ortaya koyuyor: Yakınlarda bir metro hattının bulunması, çevrede henüz tek bir bina olmasa bile, 400 metrelik bir yarıçap içindeki arsaların ticari değerini katlıyor. Hat, geleceğe yönelik paraya dönüştürülebilir bir güvence senedi işlevi görüyor.

"Hayalet şehir" bir sonuç değil, sadece bir aşama

Şehir planlamacıları, Çin'deki yeni yerleşim yerlerini "hayalet şehir" olarak adlandırmanın, geçici bir aşamayı nihai sonuçla karıştırmak olduğunu savunuyor. Bu mega projeler 3-5 yıllık vadelerle değil, 15-20 yıllık makro planlarla tasarlanıyor.

Örneğin, dağların yıkılarak düzleştirildiği, yapay göllerin kurulduğu Lanzhou Yeni Bölgesi, yıllarca derin bir sessizlik döneminden geçtikten sonra bugün yavaş yavaş uyanmaya ve nüfus çekmeye başladı. Hükümet bugünü değil; ulaşımın şehri bağladığı, nüfus yoğunluğunun sağlandığı ve ekonomik eşiğin aşıldığı gelecekteki o kırılma anını hedefliyor.

Madalyonun diğer yüzü: Dev borçlar ve sürdürülebilirlik riski

Ancak bu agresif büyüme modelinin ağır bir ekonomik faturası da var. Bloomberg’in analizlerine göre, inşa edilen metro hatlarının büyük bir kısmı tek başına karlı değil ve bu durum yerel yönetimlerin borç yükünü tehlikeli seviyelere çıkarıyor.

Ulusal otorite, geçmişte metro hatlarının onaylanması için gereken nüfus şartını esnetmişti. Ancak bu durumun orta ölçekli şehirlerde mali krizleri tetiklediği fark edilince, şartlar yeniden sıkılaştırıldı ve birçok gereksiz proje durduruldu.

Birçok finans analisti, bazı bölgelerde raylı sistemlerin sadece "atalet ve prestij" nedeniyle seçildiğini, oysa çok daha ucuz olan Metrobüs (BRT) hatlarının neredeyse aynı sonucu çok daha az borçla sağlayabileceğini belirtiyor.

İnşa etmek kolay, işletmek zor: "Hızlı"dan "iyi"ye geçiş

Fiziksel ağlar kurulduktan sonra Çin’in karşısına çıkan asıl büyük sorun tünel kazmak değil, bu devasa hatları verimli şekilde işletebilmek oldu. "Önce inşa et, sonra ne olacağını gör" mantığı zamanla yapısal kronik sorunları doğurdu:

Tek girişli istasyonlarda yaşanan izdihamlar ve tıkanmalar,

Hatlar arasında bağlantı noktalarının zayıf olması ve kilometrelerce süren aktarma tünelleri,

Hızlı trenlerin yavaş trenleri geçebilmesi için ray hatlarında gerekli ceplerin (makasların) baştan düşünülmemiş olması.

Zhengzhou örneğinde de görüldüğü gibi, aşırı yağışlar ve ani sel baskınlarında güvenlik, erişilebilirlik ve tahliye süreçleri ciddi krizlere yol açtı. The Guardian’ın raporlarına göre Çin, artık "hızlı inşa etme" aşamasından "nitelikli işletme" aşamasına geçmek için sistemleri yolcu deneyimini merkeze alarak yeniden tasarlıyor.