105 bin konut parasından tek kuruş geri dönmedi! Google, Meta, TikTok kazandı; Türkiye kaybetti

Küresel teknoloji şirketlerine ait dijital platformların Türkiye’deki ekonomik etkisi her geçen yıl daha görünür hale geliyor. 2024 yılı verilerine göre Google, Meta, X ve TikTok gibi şirketlere Türkiye’den reklam yoluyla yaklaşık 158 milyar TL aktarıldı. Milliyet’ten İsmail Şahin’in haberine göre; bu rakam, 2024 yılındaki güncel kurla hesaplandığında yaklaşık 4.6 milyar dolar seviyesine karşılık geliyor.

Uzmanlar, bu devasa gelirin neredeyse tamamının Türkiye’de yatırıma, istihdama ya da vergiye dönüşmeden yurt dışına çıktığına dikkat çekiyor. Reklam pastasının dijitale kayması, yerli ve ulusal medyanın gelir kaybını hızlandırırken, içerik üretiminde sürdürülebilirliği de tehdit ediyor.

ALGORİTMA OYUNLARI

Türkiye’de haberin bir eser sayılmadığı için telifinin olmaması da bu teknoloji şirketlerinin ekmeğine yağ sürüyor. Hem hiç para ödemeden bu haberleri dijital olarak kullanıcılara ulaştırıyorlar, hem de yaptıkları algoritma oyunu ile medya kuruluşlarının görünürlüklerine ve tıklanma oranlarına müdahale ederek bu kurumları daha fazla zarara sokuyorlar. Bu sayede okur daha da fazla Google gibi dijital platformlara bağımlı hale geliyor.

PEKİ DÜNYADA NASIL?

Öte yandan dijital platformların denetimsiz yapısı, dezenformasyonun yayılması ve milyonlarca kullanıcının verisinin yurt dışına taşınması gibi riskleri de beraberinde getiriyor. Google, Meta gibi şirketlerin Kanada, Fransa, ABD, İspanya ve İngiltere gibi ülkelerde büyük yaptırım tehdidi ile karşı karşıya kaldıkları için medya kuruluşları ile anlaşmalar yaparak her yıl 100 milyonlarca dolarlık ödemeler yapıyorlar.

Bu ödemeleri zorunlu kılan bir “dijital telif yasasının” Türkiye için kritik bir adım olacağı uzmanlar tarafından dile getiriliyor. Tartışmaların odağında artık tek bir soru var: Türkiye bu dijital kaybı nasıl telafi edecek? TBMM’de hazırlanmakta olan “dijital telif” yasasıyla dijital olarak Türkiye’yi sömüren bu platformlar para ve izin iptaline kadar ciddi yaptırımlarla karşı karşıya kalacak. “Dijital Telif Kurulu” ile bu şirketler çok sıkı bir takibe alınacak.

‘4.6 MİLYAR $’LA NELER YAPILABİLİRDİ?

Yıllık 158 milyar TL (yaklaşık 4.6 milyar dolar), yalnızca bir bütçe kalemi değil, Türkiye için kaçırılmış büyük bir yatırım fırsatı anlamına geliyor. Bu kaynak, stratejik sektörlerde kullanılsaydı çarpan etkisi çok yüksek projelere dönüşebilirdi. Örneğin, Çinli Ganfeng Lithium ile Türk firması Yiğit Akü arasında planlanan 500 milyon dolarlık lityum pil fabrikasından bu bütçeyle yaklaşık 9 adet kurulabilirdi. Bu ölçekte bir yatırım, Türkiye’yi enerji depolama ve elektrikli araç bataryalarında bölgesel üretim üssüne dönüştürebilirdi. Bu para ile ayrıca şu yatırımlar yapılabilirdi:

■ Otomotiv tarafında, BYD’nin Türkiye’ye açıkladığı yaklaşık 1 milyar dolarlık yatırım esas alındığında, bu kaynakla yılda 4 BYD fabrikası ölçeğinde yatırım yapılması mümkündü.

■ Benzer şekilde Chery’nin Samsun’da planladığı 1 milyar dolarlık tesis baz alındığında, Karadeniz ve Anadolu’nun farklı noktalarında 4 ayrı otomotiv üretim merkezi kurulabilirdi.

■ Tarım tarafında ise Türkiye’nin lokomotif ürünü fındık, yılda 1 milyar doların üzerinde ihracat geliri sağlıyor. 4.6 milyar dolarlık bir kaynakla; fındıkta katma değerli ürün tesisleri, lisanslı depoculuk, üreticiye yönelik konut ve sosyal altyapı projeleri hayata geçirilebilir, ihracat geliri kalıcı biçimde artırılabilirdi.

■ 4.6 milyar dolar ile Türkiye’de 70-80 metrekare büyüklüğünde yaklaşık 105 bin sosyal konut inşa edilebilir. Bu rakam, orta ölçekli bir ilin konut ihtiyacını tek başına karşılayabilecek büyüklükte.

■ 24 derslikli bir okulun 100 milyon TL gibi bir maliyeti olduğu düşünülürse 4.6 milyar dolarla 1.500 adet okul yapılır ve 1 milyon öğrenciye eğitim imkanı sağlanır.

■ Ayrıca bu para ile her birinde 1000 öğrencinin kalabileceği 500’den fazla öğrenci yurdu yapılabilir.

■ 4.6 milyar dolar ile her biri 300 yataklı 50 civarında modern hastane inşa edilebilir. Ayrıca bu para ile 7 binden fazla Aile Sağlığı Merkezi kurulabilir.

■ Bir tam donanımlı kreşin 25 milyon TL’ye kurulduğunu göz önüne alınırsa 4.6 milyar dolar ile 6 binden fazla kreş ve gündüz bakım evi kurulabilir ve bu kreşler sayesinde de kadın istihdamı doğrudan artışa geçer.

■ Bu para ile 200 kişinin kalabildiği 1000’in üzerinde yaşlı bakım merkezi kurulabilir.

■ 4.6 milyar dolarla 4 bin adet meslek edinme merkezi ve binlerce start-up kurularak onbinlerce kişiye istihdam sağlanabilir.

■ Her biri 500 milyon TL yatırımla 300’den fazla ileri teknoloji merkezi kurulabilir.

■ Orta ölçekli bir yarı iletken ve çip üreten bir tesis 700 milyon dolara mal oluyor. Bu para ile 6 adet yüksek teknolojili üretim tesisi kurulabilir.

■ Sağlık teknolojileri, savunma, biyoteknoloji alanında 600’den fazla ar-ge merkezi kurulabilir.

■ Her biri 10 milyar TL büyüklüğünde 15 ayrı teknoloji fonu kurularak binlerce gencin fikirleri buluş serüvenine dönüşebilir.

■ Yazılım ve yapay zekâ alanında faaliyet gösteren 1.500 adet teknoloji eğitim merkezi kurulabilir. Bu sayede onbinlerce genç nitelikli iş gücü statüsüne kavuşabilir.